FISTIK BİYOLOJİSİNE, REKOLTENİN KALİTE VE KANTİTESİNE TESİR EDEN MÜHİM ZARARLILARDAN

ŞİRALİ ZENK (İDİOCERUS STALİ)

Bahçe Kültürleri İstasyonu Müdürü
Rahmi İĞDİR

Şiralı zenk biyolojik bakımından iki gruba bölünür:

1- Sıcak iklimlerde bulunan nev’i ki bunlar Mango Hoppers… ağaçlarında zarar ika eder. Hindistan’dan Formoza’ya kadar münteşirdir.

2- Mütedil iklimlerde bulunur. Kışı yumurta hâlinde geçirir. Larvalar beş gömlek değiştirir. Doğu Kuzey Amerika’da elma, ayva, armut üzerinde zarar yapan tipleri vardır. Larva evvela tomurcukları, sonra yaprakları ve en nihayet gövdeyi emmek suretiyle zararlarını ika eder. Yumurtalarını kavak, söğüt, akdiken gibi ağaçlar üzerine tercihan bıraktıkları için bunlardan çit yapmamalıdır.

Fıstıklarımızda büyük zararları görülen şiralı zenk ikinci gruba dahildir. İşbu zararlı büyük haşerat kitaplarında ikinci derecede mühim parazit olduğu kaydedilmekte ise de, Antep fıstıkları üzerindeki zararını görüp de birinci sınıf parazit olarak kabul etmemek kabil değildir.

YAŞAYIŞLAR

Yapılan tetkik ve araştırmalar neticesi varılan kanaate göre; şiralı zenk dalların müntehasına yakın ve iyi teşekkül etmiş gözler içerisine yumurta bırakır. Yumurtaların çatlaması gözlerin uyanmasıyla müterafik olup bu da mart sonu ve nisan iptidasına rastlamaktadır. Zararlı bidayette yaprak pirelerini (Psylla) andırır; sarı-yeşil renktedir.

Haziran sonlarında erginleşir. Zararlının larvaları ilk devrelerde fazla sıçramaz; dal, yaprak ve sürgünler üzerinde yürüyerek dolaşırlar. Devresini ikmal ettikçe sıçramaya başlarlar. Ergin hâle geçen zararlı artık kanatlanmıştır. Bunların bulunduğu bir ağaç ziyaret edilecek olursa, on binlerce zararlının havalanması; yaprak, dal ve sair aksama çarpmasından mütevellit büyük bir çatırtı husule gelir. Ergin haşere üçgen şeklindedir. Gözleri iri, baş tarafı şişkin olup nihayet… Mülayim geçen yıllarda kıştan müteessir olmadığından erginlerine fıstıklar üzerinde rastlanabilir.

ŞİRALİ ZENK’İN FISTIK BİYOLOJİSİNE TESİRİ VE EKONOMİK ZARARLARI

Memleket ekonomisinde mühim mevki işgal eden Antep fıstığı birçok zararlının hücumuna maruz kalmakta, bu yüzden de büyük zararlara sebebiyet verilmektedir. Idiocerus stali haşeresinin hortum yaralarından fıstık ağacının bir madde (kudret helvası) ifraz ettiği ve zararlının da yaprak bitlerine benzetildiği için “şiralı zenk” ismini almıştır. Zararlı hortumlu haşerelerdendir.

Yumurtanın çatlamasıyla meydana gelen genç larvalar yaşamalarını temin için hortumlarını çiçek, yaprak, yaprak sapı, sürgün ve taze fıstık salkımları üzerine yerleştirirler. Binlerce haşerenin emmesiyle ağaçta genel bir durgunluk göze çarpar. Bunun neticesi olarak da taneler küçük, içler zayıf olur; ertesi sene mahsule yatacak çiçek gözleri (kara gözler) inkişaf edemez. Bu suretle vejetatif gelişmede durgunluk müşahade edilir. Kurak giden yıllarda tesir daha büyüktür. Ağaç topraktan aldığı besi maddeleriyle sarfiyatı arasında bir muvazene kuramayacağından haziran dökümü şiddetli olur.

Buraya kadar izah edilen şiralı zenk haşeresinin fıstık ağaçlarına doğrudan doğruya yaptığı zararlar olup bunlar haricinde ve dolayısıyla diğer mühim zararları da vardır. Evvelce de izah edildiği veçhile hortum yaralarından sızan sakızlı ifrazat yaprak, sürgün ve genç nesic üzerini kapatır; onların hava ile alakasını keser. Haziran sonlarına doğru bu hâl had bir devreye girmiş olur. Bir taraftan ağaç, obur haşerelerin emdikleri özsuyun yerine yenisini tedarik etmek hususunda güçlükler çekerken, diğer taraftan da hortum yaralarını kapatmak için büyük fedakârlıklara katlanmak mecburiyetindedir. Aynı zamanda yaprak ve genç nesic üzeri ballı bir madde ile tıla edilmiş olduğundan fizyolojik vazifelerini yapamaz. Bunun neticesi olarak tane, salkım ve çiçek gözü teşekkülü üzerindeki tesir fazlalaşmış olur. Bu zararlının mevcut olduğu ağaçlardaki dermansızlık yeknazarda ve bariz olarak müşahede edildiği gibi, böyle nebatların meyveleri de kalite ve kantite itibariyle düşük olur ve ekonomik değerleri o nispette azalır.

Bunlardan başka; yara mahallerinden çıkan ballı maddeler bazı mantarların hücumuna maruz kalır ve onların yaşaması için uygun bir vasat hazırlanmış olur. Biyoloji ve fıstıklardaki zararları kat’î olarak bilinememekle beraber Floospora pistacia mantarları böyle ağaçlarda fazla görülmektedir. Yaprak, dane, salkım ve saplarda toplu olarak ve sanki iğne batırılmış gibi siyah nokta hâlindeki lekeciklerin mevcudiyeti mantarın karakteristik arazıdır. Musap olan ağaçlarda asimilasyon cihazından mühim bir kısım felce uğratılmış bulunduğundan, yine ağacın genel yaşama durumuna tesiri mühimdir. Bu mantarın da en büyük zararı salkım ve çiçek gözlerindedir. Kışı genç organlar dâhilinde geçirdiğini tahmin ettiğimiz mantar, çiçek gözlerini kurutması ile zararını fazlalaştırır. Hastalıklı ağaçlarda kuru göz ve dallara fazla rastlanmaktadır.

MÜCADELESİ

1- Tarım Mücadele Dairesi’ndeki şiralı zenk dosyasındaki bazı raporlarda parazitinden bahsedilmekte ise de buna ait hiçbir malumat verilmemektedir. Şayet muhitte böyle bir parazit mevcut ise, teksir edilerek mücadelenin biyolojik bakımdan yapılması şayan-ı arzudur.

2- İlkbaharda yumurtaların çatlamasıyla çıkan genç haşerelerin vücutları mücadele vasıtalarına hassastır. Aynı zamanda bu devrede yürüyerek dal ve yapraklarda gezdiklerinden, püskürtülecek kimyevî maddelerin tesirinden kurtulamazlar. Bunun için yumurtaların çatlamasını müteakip (fıstık çiçeklerinin bu devredeki hassasiyetleri göz önünde tutulmak şartıyla) Arap sabunu-yağ emülsiyonu, nikotin mahlülü ve emsali kontak ilaçlar püskürtülmelidir.

NETİCE

Gerek doğrudan doğruya ve gerekse bilvasıta fıstık ağaçlarında zarar tevhit eden şiralı zenk ile mücadele edildiği takdirde rekoltenin gerek kalite ve gerekse kantite bakımından daha yüksek rakamlara ulaşacağı tabiidir. Millî ekonomide mühim bir mevki işgal eden ve ileride bu mevkii kuvvetlendirecek durumda bulunan fıstıkçılığın teşvik ve yayımı bu suretle sağlanmış olacaktır. Ehemmiyetine binaen ve vakit kaybedilmeden fıstıklardaki şiralı zenk ile savaşa derhal başlanmasını candan arzu ederiz.

LİTERATÜR

1- A. Balachowsky, L. Mesnil.
Les insectes nuisibles aux plantes cultivées, leurs mœurs, leur destruction.

2- Dr. L. Rech.
Handbuch der Pflanzenkrankheiten, tierische Schädlinge an Nutzpflanzen.

3- Tarım Mücadele Idiocerus Dos.