Memleketimiz; her yıl artış gösteren dış ticaret açığını azaltmak, hatta kapatabilmek için öncelikle dış pazarlarda sürüm imkânı bulunan ürünler üretimini artırarak onları ihraç etmek zorundadır.

Tarımsal ürünlerimizden olan Antep fıstığı, geniş sürüm şansı olan önemli ve nadir bulunan ihraç metalarımızdan biridir. Bilindiği gibi; yüksek besin değerli bir gıda olan Antep fıstığı daha ziyade gıda sanayiinde kullanılmakta ve çerezlik olarak tüketilmektedir.

Memleketimiz; her yıl artış gösteren dış ticaret açığını azaltmak, hatta kapatabilmek için öncelikle dış pazarlarda sürüm imkânı bulunan ürünler üretimini artırarak onları ihraç etmek zorundadır.

Tarımsal ürünlerimizden olan Antep fıstığı, geniş sürüm şansı olan önemli ve nadir bulunan ihraç metalarımızdan biridir. Bilindiği gibi; yüksek besin değerli bir gıda olan Antep fıstığı daha ziyade gıda sanayiinde kullanılmakta ve çerezlik olarak tüketilmektedir.

Türkiye’nin Antep fıstığı ağacı varlığı ve Antep fıstığı üretim miktarları: Memleketimizde kuvvetli kök sistemi sayesinde Antep fıstığının daha ziyade diğer kültür bitkilerinin pek yetişemediği, engebeli, taşlık ve hafif topraklarda kolaylıkla yetişebilmesi, bu bitkinin söz konusu arazileri en ekonomik bir şekilde değerlendiren bir kültür bitkisi olmasını sağlamaktadır. Diğer taraftan bu tip arazinin genellikle boş olmak üzere memleketimizde fazla miktarda bulunması Antep fıstığı bitkisinin önemini daha da artırmaktadır.

Türkiye’nin 1962-1969 yılları itibarıyla Antep fıstığı ağacı varlığı ve Antep fıstığı üretim miktarları ile bunların endeksleri Tablo 1’de gösterilmiştir. Tablonun incelenmesinden de anlaşılacağı üzere, Antep fıstığı ağacı varlığının devamlı olarak bir artış seyri takip etmesine rağmen, Antep fıstığı üretim miktarlarında büyük bir dalgalanma görülmektedir. Bu durumun en önemli sebebi; Antep fıstığı tarımında ancak 2 ila 3 yılda bir bol ürün elde edilebilen bir periodisitenin bulunmasıdır. Yapılan araştırmalar; Antep fıstığı üretiminde teknik tarım usullerinin tatbik edilmesi hâlinde söz konusu periodisitenin geniş ölçüde azalacağını, dolayısıyla üretim miktarlarının oldukça düzenli bir seyir takip edebileceğini göstermiştir.

Yine Tablo 1’e göre, 1962 yılında 10.126.000 adet olan Antep fıstığı ağacı varlığı en büyük artışı 1968 yılında göstermiş ve 1969 yılında 17 milyon adede ulaşmıştır. Şüphesiz burada sayıları belirtilen Antep fıstığı ağaçlarının hepsi ürün vermezler. Çok genç ağaçlarla, üründen düşmüş yaşlı ağaçlardan Antep fıstığı elde edilmez. Hâlen memleketimizde kültür altına alınmış bulunan ve yukarıda sayıları verilen Antep fıstığı ağaçlarının yaklaşık olarak 2/3’si ürün çağında bulunmaktadır.

Yukarıda da belirtildiği üzere, Antep fıstığı üretiminde bilhassa periodisitenin mevcut olması sebebiyle 1962-1969 döneminde üretilen kırmızı kabuklu Antep fıstığı miktarı 5.100 tonla 18.700 ton arasında değişiklik arz etmiştir. Hâlen üretilen bu Antep fıstığı miktarlarının yaklaşık olarak 3/4’ünü Gaziantep ilinde, geriye kalan 1/4’ini de önem sırasına göre Urfa, Maraş, Adıyaman, Siirt v.s. illerde üretilmektedir.Memleketimizde kuvvetli kök sistemi sayesinde Antep fıstığının daha ziyade diğer kültür bitkilerinin pek yetişemediği, engebeli, taşlık ve hafif topraklarda kolaylıkla yetişebilmesi, bu bitkinin söz konusu arazileri en ekonomik bir şekilde değerlendiren bir kültür bitkisi olmasını sağlamaktadır. Diğer taraftan bu tip arazinin genellikle boş olmak üzere memleketimizde fazla miktarda bulunması Antep fıstığı bitkisinin önemini daha da artırmaktadır.

Türkiye’nin 1962-1969 yılları itibarıyla Antep fıstığı ağacı varlığı ve Antep fıstığı üretim miktarları ile bunların endeksleri Tablo 1’de gösterilmiştir. Tablonun incelenmesinden de anlaşılacağı üzere, Antep fıstığı ağacı varlığının devamlı olarak bir artış seyri takip etmesine rağmen, Antep fıstığı üretim miktarlarında büyük bir dalgalanma görülmektedir. Bu durumun en önemli sebebi; Antep fıstığı tarımında ancak 2 ila 3 yılda bir bol ürün elde edilebilen bir periodisitenin bulunmasıdır. Yapılan araştırmalar; Antep fıstığı üretiminde teknik tarım usullerinin tatbik edilmesi hâlinde söz konusu periodisitenin geniş ölçüde azalacağını, dolayısıyla üretim miktarlarının oldukça düzenli bir seyir takip edebileceğini göstermiştir.

Yine Tablo 1’e göre, 1962 yılında 10.126.000 adet olan Antep fıstığı ağacı varlığı en büyük artışı 1968 yılında göstermiş ve 1969 yılında 17 milyon adede ulaşmıştır. Şüphesiz burada sayıları belirtilen Antep fıstığı ağaçlarının hepsi ürün vermezler. Çok genç ağaçlarla, üründen düşmüş yaşlı ağaçlardan Antep fıstığı elde edilmez. Hâlen memleketimizde kültür altına alınmış bulunan ve yukarıda sayıları verilen Antep fıstığı ağaçlarının yaklaşık olarak 2/3’si ürün çağında bulunmaktadır.

Yukarıda da belirtildiği üzere, Antep fıstığı üretiminde bilhassa periodisitenin mevcut olması sebebiyle 1962-1969 döneminde üretilen kırmızı kabuklu Antep fıstığı miktarı 5.100 tonla 18.700 ton arasında değişiklik arz etmiştir. Hâlen üretilen bu Antep fıstığı miktarlarının yaklaşık olarak 3/4’ünü Gaziantep ilinde, geriye kalan 1/4’ini de önem sırasına göre Urfa, Maraş, Adıyaman, Siirt v.s. illerde üretilmektedir.

Tablo:1

Antep Fıstığı Ağacı Varlığı Ve Üretim Miktarları

(1963-1969)(1)

Kaynak :

[1] D.İ.E. Tarım İstatistikleri Özeti 1968, Ankara: 1969 s. 13 ve [2] Tarım Bakanlığı dosyalarından alınmıştır. (Geçici rakamlardır.)

Antep Fıstığı Ticareti: Hâlen dünyada yıllık ticareti yapılan; büyük bir kısmı kavlak-çıtlak fıstık olmak üzere kavlak ve iç Antep fıstığı miktarları, 8.000 ila 12.000 ton arasında bir değişiklik arz etmektedir.

Dünyada devamlı olarak ve büyük miktarlarda Antep fıstığı ihraç eden memleketler Türkiye ile İran’dır. Bu memleketlerin dışında Antep fıstığı üretim miktarlarının fazla olduğu yıllarda dünya Antep fıstığı ticaretine ihracatçı memleket olarak Afganistan, İtalya ve Suriye de katılmaktadır. Bu izahattan da anlaşılacağı üzere, Antep fıstığı ihracatını ellerinde bulunduran, dolayısıyla bu konuda birbirlerine rakip olan iki memleket Türkiye ile İran’dır. Elde edilen son istatistiklere göre hâlen İran, Antep fıstığı üretim miktarı bakımından Türkiye'ye ulaşmış; ihracat miktarı bakımından ise onu geçmiştir.

Yıllık 8.000 ile 12.000 ton olan Antep fıstığı ticaretine ithalatçı olarak katılan başlıca memleketler; 6.000 ila 10.000 tonla Amerika Birleşik Devletleri, 250 ila 350 tonla Fransa, 200 ila 400 tonla diğer Batı Avrupa memleketleri (bilhassa İsviçre, İngiltere, Batı Almanya ve Hollanda), 1.200 ila 1.500 tonla Arap memleketleri (Suudi Arabistan, Lübnan, Kuveyt, Irak v.s.) dir.

Tüketim alışkanlıkları sebebiyle bu memleketlerden A.B.D. ile Arap memleketleri genel olarak kabuklu (kavlak-çıtlak), Batı Avrupa memleketleri ise iç Antep fıstığı ithal etmektedir. Bu izahatlardan da kolaylıkla anlaşılacağı üzere hâlen Antep fıstığı ticareti, dolayısıyla tüketimi dünyanın ancak mahdut bir bölümünde yapılmaktadır. Söz konusu memleketlerde ve Antep fıstığına pazar olabilecek diğer memleketlerde tüketici alışkanlığının sağlanması ve geliştirilmesi; dünya piyasalarına daha uygun fiyatlarla Antep fıstığı arzı suretiyle, ticareti yapılan Antep fıstığı miktarının ilk hamlede iki misline çıkarılmasının mümkün olabileceği tahmin edilebilir.

Türkiye’nin Antep Fıstığı İhracatı: Memleketimizde Antep fıstığı ihracatı, normal yoldan ve kaçak olmak üzere iki şekilde yapılmaktadır. Her ne kadar kaçak olarak memleket dışına çıkartılan Antep fıstığı miktarlarını tespit etmek mümkün değilse de bunların büyük miktarlara baliğ olduğu söylenebilir. Hâlen normal yoldan yapılan ihracat, 12.7.1948 gün ve 7752 sayılı kanunla yürürlüğe giren "Antep Fıstığı İhracatının Denetlenmesine Dair Tüzük" esaslarına göre yapılmaktadır. Söz konusu tüzük ve iki tadili, bilhassa standardizasyon ve ihracat esasları bakımından günün şartlarına uymamaktadır.

Tablo II; 1952-68 yıllarında memleketimizden normal yolla yapılan natürel kavlak Antep fıstığı ile iç Antep fıstığı ihracat miktarlarını, ihracat yapılan memleketler itibarıyla göstermektedir. Görüleceği gibi, Antep fıstığı ihracat miktarları da üretime paralel olarak düzenli bir seyir takip etmemektedir. Antep fıstığı fiyatları, üreticinin yeteri kadar teşkilatlanmamış olması sebebiyle üretilen Antep fıstığı miktarlarına bağlı kalmaktadır. Ürünün bol olduğu yıllarda fiyat düşük, kıt olduğu yıllarda fiyat yüksek olmaktadır.

1962-1968 yılları döneminde yıllık ortalama Antep fıstığı ihracat kıymeti 34,4 milyon liradır. Bu kıymetin %91,3’ü yalnız A.B.D.’den, geriye kalan %8,7’si de Tablo II’de verilen memleketlerden elde edilmiştir. Bu duruma göre A.B.D., Antep fıstığımızın tek pazarı durumunda bulunmaktadır. Bu husus, Antep fıstığı ihracat fiyatlarının teşekkülünde A.B.D.’deki mahdut sayıdaki ithalatçı firmanın en az bizim ihracatçı firmalar kadar söz sahibi olmalarını sağlamaktadır. İran’ın toplam Antep fıstığı ihracatının da 3/4’ünün A.B.D. tarafından ithal edildiği düşünüldüğünde; dünya memleketlerinin önemli bir kısmının hiç Antep fıstığı tüketmedikleri, Tablo II’de belirtilen memleketlerin de pek az miktarda Antep fıstığı tükettikleri anlaşılır.

Alınması Gereken Tedbirler: Antep fıstığı ihracatı dolayısıyla bu üründen elde edilen dövizi artırmak için alınması gereken tedbirleri şöylece özetlemek mümkündür:

Dünya piyasalarına daha uygun fiyatlarla Antep fıstığı arzı için üretim maliyetini düşürücü tedbirler alınmalıdır. Bunun için de bilhassa verimi artırıcı teknik ve ekonomik tedbirlerin alınması gerekli bulunmaktadır.

İran’la rekabet edebilmek için dünya piyasalarının tuttuğu iri ve gösterişli Antep fıstığı üretimine öncelik verilmelidir.

Dünya piyasaları taleplerine uygun olarak Antep fıstığı standartlarının en kısa zamanda tespit edilmesi ve yürürlüğe konulması gereklidir.

Mevcut Antep fıstığı pazarları geliştirilmeli ve yeni pazarlar aranmalıdır. Bunun için de diğer tarımsal ürünlerde olduğu gibi Antep fıstığında da bu görevi yapabilecek ya yeni bir ticaret organizasyonunun kurulması yahut da mevcut kuruluşun söz konusu hizmeti gerektiği şekilde yapabilecek şekilde geliştirilmesi şarttır. Bu takdirde dünya piyasalarında Antep fıstığına yeni talepler yaratılacağından; hâlen tatbik edildiği gibi düşük destekleme fiyatı tespiti suretiyle üretimi sınırlama gibi hatalı bir görüş kendiliğinden ortadan kalkacaktır.

Yeterli kapasitede modern depolama tesisleri ile Antep fıstığının tam işlenerek dünya piyasalarına arz edilebilmesi için gerekli imkânlar sağlanmalıdır.

Gerçek ihracat fiyatlarını bulabilmeleri için başta Güneydoğu Fıstık Tarım Satış Kooperatifleri Birliği (GÜNEYFISTIK) olmak üzere, Antep fıstığı ihracat firmalarına uygun şartlarla ve yeterli miktarlarda kredi verilmesi imkânları sağlanmalıdır.

Türkiye’nin Memleketler İtibariyle Kavlak ve İç Olarak Yaptığı Antep Fıstığı İhracat Miktarları (kg.)

(1962-1968)

Kavlak Fıstık

İç Fıstık

KAYNAK: D.İ.E. Dış Ticaret Yıllıkları ve Dış Ticaret Şubesi dosyalarından alınmıştır.

Antep fıstığı ihracatı ile ilgili başta asgari ihracat fiyatının fiyatını tesbiti olmak üzere çeşitli hususlarda İran’la iş birliği yapılmalıdır.

(*) Daha fazla bilgi için bak; Dr. Kemâl Kaptan, Dünyada ve Türkiye’de Antep fıstığı Ekonomisi ve problemleri Ziraat Ekonomisi Dergisi, Cilt 1, Sayı 1-2, Kasım 1969, Mart 2970, Ankara 7970, Sahife 54-97.