Kuşçuluk, Gaziantep folklorunun köşede kalmış önemli konularından biridir. Toplum hayatımızdaki genel değişiklikler sebebiyle kuşçuluk da eski rağbetini kaybetmekte, bununla uğraşanlar günden güne azalmaktadır.
Kuşçuluk nedir? Bunu eğlence ve kazanç maksadıyla kuş beslemek ve alıp satmak diye tarif edebiliriz. Yazımıza mevzu olarak aldığımız kuşçuluk; öğretip satmak veya eğlence için kanarya, evsin avcılığı için keklik besleme ve bulundurmadan ayrıdır. Gaziantep kuşçularının meşgul oldukları hayvan, ehli güvercindir.
Yukarıda belirttiğim gibi kuşçuluk ya eğlence veya kazanç maksadıyla yapılır. Bazen ikisinin birleştiği olur. Hali vakti yerinde olan kimselerin maksatları sırf eğlencedir. Ancak bu hâl; kumar gibi, işaret gibi zorlu bir çordur. Varını yoğunu bu yolda harcayanlar olmuştur.
Sırf eğlence maksadıyla kuş besleyenlerden merhum Fadıl Ayas ve Battal Bey’i bizim nesil iyi tanır. Fadıl Bey’in beş altı odalı büyük bir evini kuşlara tahsis ettiği, yalnız bunların bakımlarıyla meşgul olan adamları bulunduğu söylenir. Celal Kadri Barlas’tan öğrendiğimize göre: Dayı Ahmet Ağa ve Hacı Taha Efendi oğlu Necati Göğüş rahmetliler de kuş meraklısı idiler. Necati Efendi, Gaziantep kuşçularının en ileri gelenlerindendir. Annesi Hacı Hatun’dan kalan Küffah Hamamı’nı (şimdiki Öğretmen Okulu karşısındaki meydanlığın yerinde) 600 madenî altına satarak Irak, Suriye hatta İran’dan özel olarak en iyi cinsinden güvercinler getirtmiş; bunları gümüş, altın küpe, hızma ve halhallarla süslemiştir. Necati Efendi’nin kuşlarının havalanması adeta bir hadise olur; bazı nekre adamlar bu kuşları göstererek "Tuffah Hamamı uçuyor" derlermiş.
Zengin kuş meraklıları dışında kuşçuluk genel olarak bazı mahalle kahvelerinde yapılır. Bu kahvelere "Kuşçu Kahvesi" denir. Kuşçuların kendi aralarında kurdukları esnaf teşkilatı, reisleri vardır. Akşamları sözü geçen kuşçu kahvelerinde toplanır, hep kuş sözü edilir, kuş alışverişi yapılır. Kuşların fiyatı 5-100 lira arasında değişiktir. Bu toplantılarda mesleğin eğlence tarafını teşkil eden "kuş uçurma" kararları verilir. Ertesi günü belli edilen saatte şehrin muhtelif semtlerindeki kuşçu kahvelerinden veya evlerden on ila elli adetli muhtelif kuş grupları havalanır. Bunlar önce zurba zurba uçar, sonra birbirlerine karışırlar. Hayvancıklar yorulduktan sonra yuvalarına dönecekleri sırada kuşçuluğun en eğlenceli tarafı başlar. Zira ev ve kahvelerden havalanan gruplardan bir kısmı, kendi yuvalarının bulunduğu ev veya kahvenin üzerinde birkaç kere döndükten sonra konarlar. Kuşçu ne kadar kuş havalandırdığını, ne kadarının dönüp ne kadarının dönmediğini bilir. Merakla geri kalanını bekler. Kalanlar ikişer üçer dönerler. Bazen yuvasına iyi alışmamış veya nasılsa başka grupların arasına karışarak yolunu şaşırmış olanlar geri dönmezler; yadırgı kahve veya eve konarlar. Bu hâl kaybedenleri üzer, kazananı sevindirir. Zira bu kuşta artık eski sahibinin hakkı kalmaz. Kendi ev veya kahvesine yadırgı kuş g
Yukarıda bir münasebetle söylediğim gibi, kuşçuluğun mevzuu olan hayvan ehli güvercindir. Güvercinler avcılara göre dört kısma ayrılır: 1) Hopbal, 2) Kayacıl, 3) Yalama (yabani güvercin), 4) Ehli güvercin.
Kuşçular, gelir ve eğlence konusu olan güvercinleri renklerine; başın, kuyruğun, kanatlarının biçimlerine göre gruplara ayırmışlardır. Her grup da ayrıca kısımlara ayrılır. Asıl gruplar şunlardır: Şamı, Bağdadi, Göv, Dönek, Çakşırlı, Fitilli, Gümüş Kuyruk, Namusiye, Tikçi, Nakışlı, Baştan, Müverdi, Bulutu, Yapışkan, Kırkkuyruk.
Şimdi bunların adlarını ve vasıflarını görelim:
Şamıların Müşterek Vasfı: Asıl rengi gri olup kanatlarında beyaz yelekler ve noktalar mevcuttur. Bu cins kuşlar Şam’dan getirildiğinden bu adı almışlardır.
Şamı: Asıl renk gridir. İki taraf kanadında 6-8 yeleği vardır. Alnı beyazdır. İki taraf kulaklarında fındık büyüklüğünde beyaz noktalar vardır.
Zırhlı Şamı: Rengi gridir. Üzerinde beyaz noktalar vardır, kanatları şamı gibidir.
Gövler:
Sat
Gövü: Renk gridir. Her kanat üzerinde iki siyah çizgi bulunur. Nakışlı Göv: Renk gridir. Her kanat üzerinde iki beyaz çizgi bulunur.
Zeytini Göv: Renk gridir. Her kanat üzerinde iki ka
hverengi çizgi bulunur. Kronfilli Göv: Renk gridir. Kanatlar üzerinde beyaz noktalar vardır.
Dönekle
Göv Dönek: Kafası, boynu, kuyruğu ve kanatlarının yarısı beyaz, kanatlarının üstü gridir.
Kırmızı Dönek: Kanatlarının üstü kırmızı, diğer tarafları göv dönek gibi beyazdır.
Sarı Dönek: Kanatlarının üstü sarı, diğer tarafları beyazdır.
Kara Dönek: Kanatlarının üstü kara, diğer tarafları beyazdır.
Çakşırlılar:
Müşterek vasıf: Kafası ve boynu aktır. Diğer kısımları başka başka renklerdedir. Tepelerinde ve kulaklarının yanında aynı renklerden noktalar bulunur. Uçarken takla atarlar. Dört nevi çakşırlı vardır:
Kara Çakşırlı: Boyun ve kafa aktır. Geri kalan yerleri siyahtır. Tepesinde ve kulaklarının yanında kara noktalar vardır.
Kırmızı Çakşırlı: Boyun ve kafa aktır. Geri kalan yerleri kırmızıdır. Tepesin
de ve kulaklarının yanında kırmızı noktalar vardır. Sarı Çakşırlı: Boyun ve kafa aktır. Geri kalan yerler sarıdır. Tepesinde ve kulaklarının yanında sarı noktalar vardır.
Gök Çakşırlı: Kafası ve boynu beyazdır. Geri kalan yerleri gridir. Tepelerinde, kulaklarının yanında gri noktalar vardır.
Fitilliler: Kanatları üzerindeki tüyler kıvırcıktır. Bu hâl fitillilerin müşterek vasfıdır. Dört nevi vardır:
Beyaz Fitilli: Her tarafı aktır. Kanatlarının üzerindeki tüyleri kıvırcıktır.
Gök Fitilli: Rengi gridir. Kanatlarının üzeri kıvırcıktır.
Kara Fitilli: Rengi karadır. Kanatlarının üzeri kıvırcıktır.
Karışık Fitilli: Rengi karışıktır. Kanatlarının üstü fitilli yani kıvırcıktır.
Gümüş Kuyruklar: Kuyruklarının beyaz oluşu umumi vasıflarıdır. Bunların kepezlileri ve kepezsizleri bulunur, beş çeşidi vardır:
Siyah Gümüş Kuyruk: Kuyruk beyaz, geri kalan yerler karadır.
Kırmızı Gümüş Kuyruk: Kuyruk ak, geri kalan yerler kırmızıdır.
Sarı Gümüş Kuyruk: Kuyruk ak, geri kalan yeri sarıdır.
Gök Gümüş Kuyruk: Kuyruk ak, geri kalanı gridir.
Alaca Gümüş Kuyruk: Kuyruk ak, sadece kepezli oluşu farik vasfıdır.
Namusiyele
Cemil Cahit GÜZELBEY
