(Sayfa 10’dan devam)

...tamamen kalkmıştır. Kilim dokumaları da yukarıda bahsedilen ip şekillerine göre; yünden imal edilmiş ipler, yeni sistem motorlu tezgâhlarda imal edilen kilimlerde kullanılmaktadır. İkinci kalite denilen, yine yün ve bir miktar telis katılarak imal edilen iplerle eski usul dokuyan el tezgâhları ile kilim imal edilmektedir. Üçüncü kalite, sade telis iptidai bükümler usulü ile bükülen telis iplerinden dokunmaktadır.

Gaziantep’te kilim imalatı yalnız vilayet merkezinde yapılmaktadır. Şehir içinde 1950 ve 1952 yılında 2.500 kilim tezgâhı bulunduğu hâlde, kanunun dört işçi çalıştıran iş kollarına teşmili dolayısıyla birçok imalatçı iş kanununa tabi olmamak için kilim tezgâhlarını 4'ten aşağı düşürmüşlerdir. Bugün 1.750 kilim tezgâhı faaliyet hâlindedir. Bu tezgâhlar her balyada on çift kilim olmak üzere haftada 120 balya kilim imal etmektedirler. İmal edilen kilimler 8-10 desen arasında olup balya fiyatları; fabrika ipi, telis ve tilften olmasına göre 200 lira ile 800 lira arasında değişmektedir. Senede vasati 6.000-7.500 balya kilim imal edilmektedir. Bu kilimlerin değeri son zamanda 3 milyon lirayı aşmaktadır. Gaziantep kilimleri Türkiye’nin bütün vilayet ve kazalarına satışa arz edilmektedir. Telisten yapılan kilimlerin çürük olması sebebiyle telis kilimlerinin imalatının menedilmesine çalışılmışsa da bir taraftan Kayseri ve bir taraftan da az miktarda da olsa Maraş’ta imaline devam edilmesi, diğer taraftan mevzuatın müsaadesizliği bu işin gerçekleştirilmesine mani olmuştur. Bu kilimleri el tezgâhlarında ve ayrı ayrı iş yerlerinde işlemektedirler.

Kilimlerde Motifler

Kilimlerde muhtelif eşyaların cinsine göre kullanılmış motifleri başlıca sekiz neve ayırabiliriz:

Tarihten önceki zamanlara ait olduğu zannedilen (çizgi, nokta ve daireden ibaret olan) motifler,

Sembolik motifler,

İdeografik bir manası olan (dağ, su, ev, taht, asa, hayat ağacı gibi) bir mana ifade eden yazı ve işaret mahiyetindeki motifler,

Hayvan motifleri,

Geometrik motifler,

Mücerret şekilli motifler (sembolik ve hayvan şekillerinin sırf tezyinî bir şekle sokularak mana ifadesi kaydedilmiş bir şekilde üsluplandırılışı),

Nebati motifler (yaprak, çiçek, ağaç gibi),

Yabancı memleket tezyinatına ait motifler.

Sekiz bölümde gösterilmiş olan bu motifler genel olarak başka memleket tezyinatında da görülür. Bunların tertip ve tanzim usulleri üzerinde meydana gelen kompozisyon nevileri, bir Fransız bilginine göre beş kısma ayrılmaktadır:

Bir motifin tekrarlanması (Repetition),

Muhtelif motiflerin nöbetleşe ve atlama suretiyle tertibi (Alternance),

Motiflerin denk durumda olarak tezyini (Simetri),

Motiflerin tedricen büyütülerek tertibi (Progression),

Motiflerin birbirine karışması, girift veya girişik (Confusion).

Muhtelif kilimlerden derlenmiş motiflerden sekiz nevide toplanmış olan motif türlerine, hendesi şekillere sokularak kilimlerde tesadüf edilir. Motiflerin tertip edilişlerindeki beş nevin de kilim kompozisyonları arasında büyük bir sanat bilgisiyle tatbik edilmiş olduğu ayrıca müşahede edilir. Motiflerin hendesi şekle sokulması kilimler için teknik bir zarurettir. Nevilerinin anlaşılması da tarihî tezyinatlarının bilinmesine bağlı bir keyfiyettir. Yalnız her birinin ayrı ayrı birer isim alması bunların mahiyetini kısmen açıklamaya yaramaktadır. Antep kilimlerinde kullanılan motiflerle çubuklar birbirine mezcedilerek sadeleştirilmiş bir hâldedir. Antep kilimleri bilindiği gibi orta göbekleri ve öne doğru dokunmuş çubukları ile başlı başına bir özellik taşır. Kilim ile yapılan şeyler; halı, sili ve cicim dokumaları ile de yapılmaktadır. Bunların müşterek bazı motifleri olduğu gibi müşterek kullandıkları kompozisyonlar da vardır. İşlerine arkeolojik eserlerden ornamanlar da katılmıştır. Motif ve kompozisyonun hangilerinin bu dokumalarda esas karakter olarak ele alınmış olduğunun belirtilmesi lazım geldiği gibi arkeolojik motiflerin hangi devre ve hangi medeniyete ait olduğu ve ne nispetle değiştirildiği tespit edilmesi lazım gelen esaslı noktalardan biridir.

Kilimlerde Motif Terkipleri

Tezyinî terkipleri bakımından muhtelif tipte olan Antep kilimlerinin bazı örnekleri ele alınmıştır. Bunlardan biri "yollu" veya "çubuklu" adı verilen basit bir nevi kilimdir. Tezyinî bir kıymet taşımayan bu kilimin tüylüleri battaniye ve yatak örtüsü işini görmekte ve bazılarının kenarlarında çözgülerden yapılmış makremelere tesadüf edilmektedir. Tüysüz olmaları ise çoklukla yaygı ve muhtelif eşyaların örtülme işlerinde kullanılmaktadır. Bunlara bazen "çul" adı da verilir.

Bu kilimin çubukları arasındaki başlıkların yerini motiflerin doldurmuş olduğunu görürüz. Birinciye nazaran tezyinî bir mahiyet alması ile hakiki kilim karakterindeki kompozisyonda basit bir başlangıç olarak görülebilir. Zeminleri muhtelif açık renklerde olup motifler ile çubuklar için koyu renkler seçilmiştir.

Diğer biri cicim işlerinde kullanılmış motifleri taşıyan bu kilimdeki kompozisyona çuvallarda da tesadüf edilir. Yalnız çuvalların zemini açık ve motifler koyu renktedir. Çok kere bu tip kilimlerde zemin için koyu, motifler için açık renkler seçilir. İki kenarı çevreleyen yatık olarak sıralanmış sıraların arasındaki motif değişikliği şeklinde beliren bu kompozisyona köy kilimlerinde rastlanır.

Bu kilimin de üst suyunun arasını dolduran motiflere "turunç", ikinci sıradakine "ibrik" ve üçüncü sıradakine de "yarım parmak" adı verilmektedir.

(Devamı var)

Hazırlayan: Yaşar GÖĞÜŞ

Foto: İbrahim KÜÇÜKDAĞ