M.Ö. 1355-1200: Eti İmparatorluğu hâkimiyetinde.
M.Ö. 1200-850: Bağımsız Karkamış Hitit Krallığı hâkimiyetinde.
M.Ö. 850-717: Asurlulara vergi veren yarı bağımsız bir devlet hâlinde.
M.Ö. 717-612: Asur hâkimiyetine tabi bir ülke hâlinde.
M.Ö. 612-333: Med (612-550) ve Pers (550-333) hâkimiyetinde.
M.Ö. 333-306: İskender İmparatorluğu'na bağlı.
M.Ö. 306-64: Helenistik krallardan Selefkoslar (Antiochia-Antakya Krallığı) hâkimiyetinde.
M.Ö. 64 - M.S. 395: Roma İmparatorluğu'na tabi (Pompeius tarafından zapt edilmiştir).
M.S. 395-591: Bizans hâkimiyetinde.
591-638: Bizans ve Sasaniler elinde kısa devrelerle el değiştirmiştir.
638-868: İslâm devletleri hâkimiyetinde (Antep, 638’de Hz. Ömer zamanında zapt edilmiştir).
868-905: Tulunoğulları hâkimiyetinde.
905-965: Abbasiler, Türkmen beyleri ve Akşitler hâkimiyetinde.
965-1022: Nikeforos Fokas’ın işgali (965-968) ile Fatimîler ve Atabeyler hâkimiyetinde.
1022-1071: Halep ve Musul Atabeyleriyle yerli beyler hâkimiyetinde.
1071-1516: Antep’in bu tarihler arasındaki bölümü, karışık devrelerinin en mühimini teşkil etmektedir. Bu devre içerisinde Antep aşağıdaki istilalara maruz kalmıştır:
a) 1072-1074: Alparslan’ın kumandanlarından Afşin tarafından; 1084’te Anadolu Selçuklu Hükümdarı Süleyman Şah tarafından zapt edilmiş ve hemen akabinde Halep Selçuklularının eline geçmiştir.
b) 1098’de Haçlıların istilasına uğramış.
c) 1099-1150: Kudüs Krallığı hâkimiyetinde.
d) 1150-1260: Musul Atabeyliği hâkimiyetinde; Sultan Nureddin, Antep’i Humus şehrine bedel olarak Kudüs Kralı Baudouin’den, Antakya’ya serbestçe gitmek şartıyla almıştır.
e) 1260: Moğollar tarafından tahrip edilmiştir. 1273 tarihinde Antep, Mısır Memlük Hükümdarı Sultan Baybars tarafından Moğol istilasından kurtarılmıştır.
f) 1392 yılında Türkmen emirlerinden Suli ve Mintaş tarafından; 1400’de Timur kuvvetleri tarafından tahrip edilen şehirlerin başında gelmektedir. Bunu takiben 1420’de Karakoyunlu Hükümdarı Kara Yusuf tarafından istila edilmiş; bu istilayı müteakip Antep, Dulkadiroğulları hâkimiyetine geçmiştir.
g) 1430-1515: Dulkadiroğulları hâkimiyetinde.
h) 1515’ten Ağustos 1516’ya kadar Memlük hâkimiyetinde.
Ağustos 1516’dan 15 Ocak 1919’a kadar Osmanlı hâkimiyetinde. Antep bu bölüm içerisinde 1671-1672 yılları arasında Evliya Çelebi tarafından ziyaret edilmiş; 1790’da yerli beylerin tesiri altında kalmış ve 1832’den 25 Haziran 1839’a kadar Mısır Valisi İbrahim Paşa kuvvetleri tarafından işgal edilmiştir.
15.01.1919’dan 05.11.1919’a kadar İngiliz işgali altında.
05.11.1919’dan 25.12.1921’e kadar Fransız işgali altında kalmıştır. Fransız işgali sırasında Antep Savaşı yapılmıştır. Bu savaşın önemli olaylarının kronolojisi şöyle bahsedilir:
a) 19.01.1920: Arıl ve Karabıyıklı Savaşı.
b) 8-18-28 Mart 1920: Şahin Bey’in Acar, Seve ve Elmalı Savaşı ile 28.03.1920’de Şahin Bey’in şehadeti.
c) 1 Nisan 1920 ve 30 Mayıs 1920: Birinci devre Antep Savaşı. 1-16-27 Nisan 1920: Antep’in ilk muhasarası, Mağarabaşı ve Kurbanbaba taarruzları. 11-22 Mayıs 1920: Akbaba (Körkün) Muharebesi.
d) 29 Mayıs 1920: Fransızlarla 20 günlük mütareke devri.
e) 16-25 Temmuz 1920: Akçakoyunlu Muharebesi.
f) 29 Temmuz 1920 ve 8 Şubat 1921: Antep Harbi’nin ikinci devresi.
I) 11 Ağustos 1920 ve 19 Ağustos 1920: Antep’in ikinci muhasarası.
II) 5 Ekim 1920: Çınarlı taarruzunun başlaması ve bu tarihle beraber 31.10.1920’ye kadar şehrin aralıksız bombardımanı ile Çitçi tarafından Beylerbeyi istikametindeki Fransız taarruzu.
g) 21.11.1920’den 25.02.1921’e kadar Antep’in üçüncü muhasarası:
I) 26.12.1920: Karataş taarruzu.
II) 10.01.1921: Şehirde açlığın son haddini bulması, tatlandırılmış zerdali çekirdeğinin (kayısı) ekmeklik unlara karıştırılmaya başlanması.
III) 18-19 Ocak 1921: İkizkuyu Harbi.
IV) 30-31 Ocak 1921: Çıksorut taarruzu.
VI) 6-7 Şubat 1921: Huruç harekâtı.
VII) 9 Şubat 1921 Çarşamba günü saat 10.00’da Antep Muvakkat Hükûmeti ile Fransız işgal kuvvetleri kumandanı arasında teslim mukavelesinin yapılması.
VIII) 6 Şubat 1921: Türkiye Büyük Millet Meclisinin 147’nci oturumunda 93 sayılı kanun ile Antep’e "Gazilik" unvanının verilmesi.
IX) 25.02.1921: Antep muhasarasının Fransızlar tarafından kaldırılması.
X) 20 Ekim 1921: Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti ile Fransa arasında Ankara İtilafnamesi’nin yapılması.
XI) 25 Aralık 1921: Fransız kıtalarının Antep’ten çekilmesi ve Kahraman Türk ordusunu temsilen sevinç gözyaşları arasında 59’uncu Alay’ın Gazi yurda girişi.
Antep, Osmanlı idaresine girdiği tarihten 1810 senesine kadar Maraş vilayetine bağlı bir sancak olarak kalmış; bu tarihten itibaren kaza olarak Hurşit Ahmet Paşa’nın Halep valiliği zamanında Halep eyaletine ilhak edilmiştir. 1913 senesinde müstakil sancak, 1924 senesinde vilayet hâline getirilmiştir.
GAZİANTEP VE KURTULUŞU
ARPACIOĞLU,
Ö. "
GAZİANTEP VE KURTULUŞU".
Gaziantep Kültür Dergisi. (
1966)
Anahtar Kelimeler: Gaziantep Tarihi, Kronoloji, Milli Mücadele, Antep Savunması, Osmanlı Dönemi, Fransız İşgali