(Geçen sayıdan devam)
Bunların şehir içine girmeleri yeni bir fesat ve ayaklanmaya sebep olması ihtimalini düşündürmektedir. Bu kimselerin böyle bir hareketten alıkonulmaları, şehir içinde saklanmak ve korunmaktan çekinilmesi ve dışarıya kovulmaları.
NOT: Cevdet Tarihi Cilt: 11, sayfa: 83-85’te Halep’te çıkan bu olaydan bahseyler. Hadiseye Halep Valisi Hurşit Ahmet Paşa’nın Kethüdası Süleyman Bey’in halkı çileden çıkaran tutumu sebep olmuştur. Olay halkın ayaklanarak Süleyman Bey’in konağını basması ve kendisini öldürmesi ile başlamıştır. Bu sayfalarda açıklandığına göre Halep’te 1228 tarihinde Vali Cebbarzâde Celaleddin Paşa zamanında yine bir ayaklanma olmuş; ayaklanmacılardan 18 kişi yakalanıp idam edilmiş ve başkaldırı bastırılmıştır.
Cilt: 141
Sayfa: 23 Buyurultu
Tarih: 1234 (1818)
Bölgedeki menzillere yeterli menzilcilerin tayin edilmesi, genç ve işe yarar beygirler tedariki, önemli işler için gelenlerin durdurulmadan bindirilip yollarına devam etmelerinin temini, menzil nizamlarına uyulması, menzilhanelerin ve beygirlerin noksanlarının tamamlanması.
Cilt: 141
Sayfa: 53 Ferman
Tarih: 1235 (1819)
Arkası bulunmayan bu fermana göre Halep’te çıkan fesat ve ihtilalde Anteplilerin devlete yardım için Halep valisine giderek hizmetlerini arz eyledikleri için bu hareket "Mûcib-i mahzûzî-i bî-hisâb olmuştur" denilmektedir.
Cilt: 125
Sayfa: 46
Tarih: 20Recep1175 (15 Şubat 1762)
Tutlu Hamamın 1/4 hissesinin Halep'te "Deri Mihmanderi" vakfına ait bulunduğu; bu vakfın ayrıca "Yeni Bedesten" yanında 4 dükkânı ile Teftin yukarı değirmeninin 1/2 hissesine sahip olduğu.
NOT: Yukarıdaki satırlardan Hüseyin Paşa tarafından yaptırılıp halk tarafından Zincirli Bedesten denilen kapalı çarşının bu tarihte "Yeni Bedesten" olarak anıldığını anlamaktayız. Kale altında Lala Mustafa Paşa’nın yaptırdığı bedestene de Bedesten-i Atîk denildiği biliniyor.
Cilt: 125
Sayfa: 47,71 Not
Tarih: 1175 (1762)
Bu sayfalardaki kayıtlardan anlaşıldığına göre: EMİR ALİ Hanı’nın üst katında 57, alt katında 43 oda, 3 büyük mağara, bir havuzu; güney yanında 12 dükkânı, kuzey yanında eskici pazarında (bir kelime okunmadı) evi bulunmaktadır. Hanın 40/25 hissesinin "Dede Mehmet" vakfına ait bulunduğu dava edilmiş ise de bu hissenin mülk olduğuna hüküm verilmiştir.
Cilt: 125
Sayfa: 71 Not
Tarih: 22Recep 1175 (17Şubat 1762)
İki Kapılı Han’ın 2/3 hissesi "Mihaliye Medresesi" vakfına aittir. Emir Ali Hanı’ndan daha eskidir. Eskiden ham camız günü, ham bez ve keten bu handa işlem gördüğü hâlde Emir Ali Hanı’na götürüldüğünden, bundan medrese vakfının zarar gördüğü yolunda şikayet edilmesi üzerine; sözü geçen mal yüklerinin eskiden olduğu gibi İki Kapılı Han’a inmesine mahkemece karar verilmiştir.
Cilt: 125
Sayfa: 115
Tarih: 4Şavval 1020 (11 Aralık 1611)
Süleyman o. Mustafa, Antep Kalesi’ndeki evini, Meydan başındaki 1.100 maşara bostanını, Kızılcakent köyünde üç yüz maşara bostanını, Burç köyünde 300 tiyek bağını, Kayapınar k. de iki bağını; Kale kapısında yaptırdığı çeşmenin su yollarının onarımına ve kanavetçisine ücret verilmek koşullarıyla vakfetmiştir. (Vâkıfın adı Kâtip Mustafa’dır.) NOT: Bu kastel, şimdi Kale’deki elektrikli Atatürk portresinin tam karşısında, Kale ve Şirvani camileri arasından geçen yolun doğu tarafında, yoldan birkaç metre içeride idi. Adına "Kale Kapısı Kasteli" denirdi. Bu kastel yani havuz üzeri kap çatılı dört köşesinden yığma sütunlara dayanırdı. Havuzun içi ve çevresi ak mermerle döşenmişti. Çevresinde oturulacak yerler vardı. Su burcundan geldiği söylenilen suyu ortadan kaynardı. Eskilerin söylediklerine göre: Kale hendeği bu havuzdan uzanan özel bir yolla akıtılan sularla doldurulmuş. Başka zamanlarda havuzun suları batı yanında berber dükkanındaki havza, buradan da yol üzerinde "Deveci Kasteli" denilen çeşmeye gidermiş. Sular daha sonra Karataş’la yapılmış 4. bir havza, sonra cami havuzuna dökülürmüş.
Cilt: 125
Sayfa: 259 Buyrultu
Tarih: 1175 (1762)
Rakka Valisi Sadettin Paşa’dan Antep’e: Uhdemizde bulunan Kilis kazasına tâbi oymaklardan ve Kürtlerden bazıları memleket düzenini bozduklarından, bunların yola getirilmeleri için o tarafa gitmek üzere hareket edeceğim. Yolumuz Antep’ten geçeceğinden dairemiz halkı için gerekli zahirenin hazırlanması. 12 Z. 1175.
Cilt: 125
Sayfa: 262
Tarih: 1175 (1762)
Salyan cetveline göre bu sırada Antep’te 51 mahalle; 65’i Burç, 51’i Tılbaşar bucaklarında olmak üzere 116 köy bulunmaktadır. 1175 yılına doğru Antep’teki köyler bundan ibaret değildir. Tımar, Zeamet, Has olarak tasarruf edilen köylerin salyan cetvellerine girmediği anlaşılmaktadır.
Cilt: 124 A
Sayfa: 134 Not
Tarih: 1172 (1759)
20 Zilkade 1176 tarihli bir alacak davasına ilişkin kararda, 1172 yılında Antep’te veba salgını olup bunda çok kimselerin öldüğü dolayısıyla kayıtlıdır.
Cilt: 124 A
Sayfa: 195 Not
Tarih: 1176 (1862)
1/24 sehmine ait belgeye Nakıp Hanı’nın Koca Nakıp tarafından yaptırıldığı kayıtlıdır. Nakıp Hanı’nın şimdiki tahıl satış yeri olarak kullanılan Mecidiye Hanı olduğunu bir belge dolayısıyla belirtmiştim.
Cilt: 124 B
Sayfa: 165 Karar
Tarih: 15 Sefer 1183 (21Nisan 1769)
Hâlen Rakka Valisi olan Mehmet Paşa tarafından Kilis ve Azaz voyvodası tayin olunan Antepli Battalzâde Hacı Mehmet Ağa, yoksul ve güçsüz kimseleri koruyan bir adam olarak ad almıştır. Geçen sene Kilis voyvodası oldu da bu yer halkı huzur ve rahat içinde, haydut korkusundan uzak yaşadığından çevresindeki kasabalar halkının da isteğiyle bu yıl da voyvodalık kendisine verildi. Eskiden olduğu gibi bu yıl da kamunun huzur ve rahatı, haydutlardan korunması, devlet alacaklarının toplanması ile uğraşırken Sefer ayının 5. günü Kilis halkından söz sahibi kimi adamların kışkırtmaları sonucu, sarayı kurşun yağmuruna tutularak adamlardan 2 kişi yaralanıp 5 kişi öldürülmüştür. Ayrıca kendisinin ve yanındakilerin bütün mal ve eşyası, miriye ait toplanmış paralar, hatta sırttaki elbiseler bile soyulup yağma edilmiştir. Düzenlenen deftere göre mirî mallardan başka 12 bin kuruşluk zarar ziyan yapılmıştır. Mirîden gasbedilen mallar da kâtibi tarafından tutulan defterde yazılıdır. Yağma edilen mal ve paraların tahsili, sanıkların cezalandırılmaları için işbu yazı mirlivalığa sunuldu. Azez ve Kilis Kadısı Hacı İsmail.
Cilt: 124 B
Sayfa: 173
Tarih: 16 Cemaziyelahir 1183 (18Ekim1769)
Antep, Tıhnatan ve başka yerlerden 22 bin kuruş zeamete sahip Mehmet Emin, Abdullah, Hacı Hasan Çavuş üzerlerinde iken bunlardan Mehmet Emin, Rus seferinde Bender mevkiinde görevli Antep sancağı Alaybeyi Hacı Muhiddin’in bayrağı altında sefere katılmadığından çıkarılarak yerine zeametin Ebubekir’e tevcih edildiği.
Cilt: 124 B
Sayfa: 204 Buyrultu
Tarih: Recep sonu 1183 (Kasım 1769)
Buyrultu. Malatya Valisi Hafız Mustafa Paşa’dan Antep voyvodaları Battalzâde Hacı Mehmet Ağa ve Hasan Efendi’ye: Besni çevresinde haydutluk eden Hüveydi aşiretinin tedibi için kendi askeriniz ve aşiret askerleriyle birlikte bana katılınız.
Cilt: 124 B
Sayfa: 209
Tarih: 12 Cemaziyevvel 1183 (14 Ekim 1769)
Antep Kadısı Mehmet Emin Ef.’ye. Bir süre önce Kilis ahalisi dâğî olup Antep ahalisinin mallarını ve eşyasını yağma eylediklerinden, sözü geçen mağdurlar eşyalarının ve paralarının geri alınması için mahkeme-i şerife yakınmalarıyla, işbu şer’î hüccet Antep halkının ellerine teslim olundu. Gerektir ki Kilis ahalisinden mallarını, eşyaları, paralarını tahsil edeler. Eğer müsamaha ederlerse fetvâ-yı şerîfe ile öldürülmeleri meşru olmakla sözü geçen mallar ve eşyaları alınıp cezaları tertip olunur. 12 Cemâziyelevvel 1183.
Haşiyede imzası bulunanlar: Antep Müftüsü Abdurrahman, Eski Müftü Hacı Mahmut, Antep Voyvodası Hasan, Nakîbüleşraf Kaymakamı.
Fetvâ-yı Şerîfe Padişah-ı Âlempenah hazretlerinin emrine uymayıp dâğî ve bâğî olan kimselerin şer’-i şerif üzere katilleri meşru olur mu? Elcevap: Olur. Müftü ABDURRAHMAN
Veçhi tahrîr-i hurûf budur ki: Kilis ahalisi kat’iyeten cümlesi bundan akdem dâğî ve bâğî olan kimse Antep ahalisinin emval ve eşyasını yağma, mezburlar tedip ve ta’zir olunmak babında işbu mürasele-i şer’iye yazıldı. Mal ve eşyaları yağma olunan kimseler ellerine verildi. Herkes mahallinde mallarını ve eşyasını isteyip alabilirler. Vesselam. Eski Antep Müftüsü Mahmut Antep Müftüsü Abdurrahman Antep Kadısı Mehmet Emin
Eski Antep müftüsü Mahmut
Antep Müftüsü Abdurrahman
Antep kadısı Mehmet Emin
Cilt: 124 B
Sayfa: 224 Buyurultu
Tarih: 1. M. 1183 (1769)
Rakka Valisi Mehmet Paşa’dan Antep Kadısına: Antep’te Paşa ve Müftü medreselerinde gece gündüz öğrenim yapan öğrencilerle halktan kimileri arasında anlaşmazlık ve çekişme olduğu, öğrencilerin kitaplarından bir bölümü yağma edildiği, bu tarafa gelen müderris Ahmet Ef. ile kimi öğrencilerden haber alınmıştır. Mübaşir olarak gönderilen Abdurrahman Ef. ile mahkemeniz birleşerek yağma edilen kitapların bir yaprağı bile kaybolmadan, her kimde ise aranıp bulunması, geri verilmesi, aradaki anlaşmazlığın çözümlenmesi, iyi geçinmelerinin temini; olmadığı takdirde o tarafa gelerek cezalandırılacaklarının bildirilmesi. Duyurulması 1 M. 1183.
Cilt: 123
Sayfa: 1
Tarih: 15 Recep 1180 (18 Aralık 1766)
Antep’te bulunan attarlar mahkemeye gelerek: "Dükkânlarımızda fazla miktarda barut olup bu durum tehlikeli bulunduğundan, bugünden sonra 3 nügü Kayseri, 3 nügü Antep barutu bulundurmak; bunları kabak içine koyarak akşamları da evimize götürüp sabahleyin getirmek üzere söz verdik." dediler. 15 Recep 1180.
NOT: Nügü okkanın yarısı yani 200 dirhemdir. Bugünkü tartı birimiyle hesaplanırsa 656,45 gram eder. Yukarıdaki belge 1180 yılında Antep’te barut yapıldığını gösteriyor.
Cilt: I23
Sayfa: 2
Tarih: 3 Rebüyülevvel 1180 (10 Ağustos 1766)
Antep voyvodaları Haşan ve Ömer Ağalara.
Ammo Mh. den Mal hırsızı demekle belli Osman, sazgın K.den Abdullah defalarca hırsızlık etmiş, Şehreküstü’de Kel Rabia, Şarkıyan Mh. de kör Meryem de fuhuşla uğraşıp bağ ve bahçelerde içki alemlerinde bulundukları ve son olarak Ertaş mevkiinde aynı işi yaptıkları haber alınmakla, mahkemeden görevlendirilen kimseler ve halk tarafından yakalanmışlardır. Verilen fetva gereğince asılarak cezalandırılmalarına karar verilmiştir. Hükmün yerine getirilmesi. 3 rebiyülevvel 1180 Mehmet
Cilt: 123
Sayfa: 65
Tarih: 5Sefer1181 (4 Temmuz 1767)
Akyol, Boyacı, Alaybeyi, Eyüpoğlu camileriyle Mihaliye ve koca Nakıp medreseleri, Beşbaşar, Hüseyin Paşa hamamları ve Gavri çeşmeleri mütevellileri ve başka cami, medrese, mescitlerin ilgilileri, esnaf şeyhleri, Ögümsöğüt ve Isbatırın köyleri aleyhine, bu köylerin pınarlarından çıkan sudan yalnız hayvanlarını sulamak ve kendileri içmek hakları var ise de tarlalarını sulayarak adı geçen müesseseleri susuz bıraktıklarından bahisle açtıkları dava sonunda adı geçen köylerin dava konusu sudan, kendileri içmek, hayvanlarını sulamak dışındaki müdahalelerinin menine karar verilmiştir.
Cilt: 123
Sayfa: 172 Buyrultu
Tarih: 9 Şevval 1180 (11 Mart 1767)
Battalzade Hacı Mehmet Ağa’ya: Rakka’ya iskân edilen Barak aşireti 5-6 yıldır Rakka valilerine itaatsizlik etmekte, izinsiz olarak yaylaklarına gidip gelmektedirler. Bu gidiş gelişlerde bir kez Abdi Paşa’nın Adana valiliğinde paşanın 40-50 adamını öldürmüşler, mal ve eşyalarını yağma etmişlerdi. Sonra Sivas çevresinde halka zarar verdiklerinden şikayet edilmiştir. Eyaletimiz halkına da eziyet ettiklerinden dilekçe ile şikayet edilmiştir. Halk üzerindeki zulümlerinin kaldırılması, iskân yerlerine sevkleri için yollanan görevliye de itaat etmemişlerdir. Ferman gereğince üzerlerine hareket edeceğim. Bu durumu bundan önce yolladığım buyrultuda da açıklamıştım. Bu nedenle geçit yerlerinin kapatılması, bir kişinin bile o çevreden geçirilmemesi, şayet cebren geçmeye kalkarlarsa korkmayarak savaşılması. 9 Şevval 1180. NOT: Eskiden kalma bazı not defterlerinde bu olaya işaret edilmekte, Barakların Fırat kenarına kadar sürüldükleri belirtilmektedir. Daha önce geçen belgede Antep’e geldiğinden bahsedilen Hüseyin Paşa bu olay dolayısıyla gelmiş olmalıdır.
Cilt: 123
Sayfa: 175
Tarih: 19 Ramazan 1180 (19 Şubat I767)
Halep Valisi Mehmet Paşa’dan Antep kadısı ve ileri gelenlerine Buyrultu: Çapcı ve uşaklarının yaptıkları suçlar herkesçe belli olmuştur. Yeniden açıklamaya lüzum yoktur. Bu adamlara belki düzelirler diye müsamaha edilmiş ise de bunun manasını anlamamış ve haydutluklarına devam eylemişlerdir. Bunun üzerine İbrahim’in cezası tertip olunmuş; kardeşi Halil ve amcası oğullarına, sizin ve başkalarının şefaatleri üzerine merhamet edilmiş, zimmetlerindeki paranın ödenmesi için mühlet verilmişti. Mübaşirimiz Musabeyli içinde oturur. Rişvan aşiretinden Dımışıklı oymağının borcunu tahsil için Mağaracık köyüne gittiğinde adı geçen Halil’in teşvikiyle mübaşir üzerine saldırılmış, kurşun sıkılmış, mübaşir kaçmak zorunda kalmıştır. Halil bundan önce Kilis Arnavut Paşa olayında da rol oynamıştır. Şimdi de Antep’te bazı haydutlarla birleşerek 2 adam öldürdüğü haber alınmıştır. Diri veya ölü olarak yakalanması, evinin mühürlenmesi, bu adama kimsenin yardım etmemesi, sahip çıkmaması.
Cilt: 123
Sayfa: 195
Tarih: 1180 (1766)
"Antep’e gelen misafirler için eshab-ı malikâne ve zeamet ve iltizam konaklarına inmek üzere cümle marifetiyle tertip ve tahrir olunan defterdir." Battalzâde Konağı, Hacı Emin Ağa, Mevlevi Şeyhi, Mehmet Ali Ağa, Nur Ali Ağa, Ceydelizâde Musa Ağa, Voyvoda Hasan Ağa, Gergerizâde Zıddizâde, Davut Ağazâde Yusuf Ağa, kardeşi Ahmet Ağa, Abdi Bey, Menzilci Hacı Ahmet Ağa, Dizdar Hacı Ali Ağa, Çiçek Ahmet Çelebi, Hacı Muhiddin Ağa, Nakipzâde Ahmet Ağa, Arap Hacı Alizâde Hacı Mehmet Ağa, Üzümcüzâde Ahmet Ağa, Kamalakzâde Abdurrahman Ağa, Musulluzâde, Felekzâde, Zaim Ali Ağa, Muhsinzâde Abdullah Ağa, Bostancızâde Mustafa, Demircizâde Seyit Ahmet Çelebi, Köle Mustafa, Kulakoğlu Hacı Hasan, Hacı Kalenderoğlu Ömer Ağa.
Cilt: 122
Sayfa: 40 Vakıf kuruluşu
Tarih: 3 Şevval 1178 (27 Mart 1765)
Antep kalesinde oturur katip Hacı Mustafa’nın, Kaledeki evini erkek çocukların oturması şartı ile vakıf eylediği.
Cilt: 122
Sayfa: 49
Tarih: 10 Rebiyülahır (16 Eylül 1766)
Antep’in Burç nahiyesinde; Burç, Hezek, Tıhnatan, Karadinek, Cibekir, Mertmenge, Ceyde, Güce, Sam, Dülük Sam mezraası, Öğümsöğüt, Gerciğin, Ispatırın, Araplar; Tılbaşar nahiyesinden: Tılbaşar, Zıranba, Kızılhisar, Hacar, Sazgın, Cağdın, Körkün, Küçük Masare, Ulu Masare, Bostancık köylerinin temsilcileri (metinde kimlikleri yazılıdır) kendi nefislerine asaleten ve köyleri halkını temsilen Antep kazasında, Pazarcık derbendi yakınında toplanarak; Antep ayanından Battal Ağa oğlu Miralay Hacı Mehmet Ağa da hazır bulunduğu hâlde söze başlayarak: Konar-göçer Reyhanlı aşireti içindeki oymakların topu, yaylak ve kışlaklarına gidip gelişlerinde; köylerde ve şehirde yolculara, binalara zarar vermekte, bağ ve bahçelere hayvan sokarak otlatmakta, hasar vermekte, köyleri basıp yağma etmekte ve adam öldürmektedirler. Adı geçen aşiret şu sırada yaylaktan dönmektedir. Asıl kışlaklarına gitmeyip yolu değiştirerek Antep çevresinde Pazarcık’a gelmişlerdir. Bu durum Halep valisine arz edilmiştir. Adı geçen aşiretin, kışlaklarına dönerken Halep ve Antep topraklarına girmemeleri ve önlerinin kapatılması için buyrultu çıktı. Bütün şehir ve köyler el birliğiyle geçitlerin kapatılmasını, Reyhanlı eşkıyalarından can ve malların muhafazasını, bu iş için Pazarcık’a yakın bulunan toplantı yerinde hazır bulunarak Hacı Mehmet Ağa’nın başkan olarak idare etmesini, görevli piyade ve süvarilerin masrafları için gerekli bulunan 1.000 kuruşa kadar olan meblağın sonra kendine ödenmek üzere harcamasını kabul ettik, kendisini vekil tayin eyledik dediler. Bu kabulü belgelendirmek üzere işbu hüccet düzenlendi. Belgenin düzenlenmesinde hazır bulunanlar: Voyvoda İsmail Ağa.
Cemil Cahit GÜZELBEY (Devamı var)
