MÖ 1200 yıllarında merkezi Orta Anadolu’da bulunan Büyük Eti Devleti yıkıldıktan sonra güneye çekilen Etiler, burada birçok küçük Eti krallığı kurmuşlardır. Bunlardan Gaziantep havalisinde Kummuhi Krallığı görülür. Devletin hudutları Gaziantep’ten Samsat’a kadar uzanmakta idi. Gaziantep şehri içinde bulunan bir saray kapısı kalıntısına ait hiyeroglifli ve kabartmalı bir taşın bulunuşu, bize bugünkü Gaziantep şehrinin Kummuhi devletinin merkezi olduğu fikrini veriyor. Asurlar kuvvetlendiği zaman MÖ 900-700 arasında Aramiler, Asurlar ve diğer mahallî krallıklar arasında meydana gelen şiddetli savaşlara Kummuhilerin de katıldığı görülmektedir. Markasi (Maraş), Hatena (Hatay), Samal (Zincirli) ve en son olarak da Karkamış Asurların eline düştü. MÖ 799’da Asur II. Sargon, son Kummuhi kralı Mutallu'yu ortadan kaldırdı. Devletini Asur’a bağlı bir eyalet hâline koydu. Fakat Kummuhi ismi devam etti. Bu sefer Asur idare merkezi Dülük Baba’da kuruldu. Bu tepede hava tanrısı (Tarkunt)’un meşhur tapınak yeri de bulunmaktadır. Dülük Baba Tepesi bütün havalesine hâkim bir yüksekliktedir. Onun için Asurlular askerî ve idari merkezlerini oraya kurmuşlardı. MÖ 605 yılında Asur Devleti’nin çöküşüne kadar Kummuhi bir Asur devleti eyaleti olarak kaldı. Sonra burayı MÖ 545 tarihinde İran Kralı Kiros zaptetti. Ahemenit satraplarının idare merkezinin de gene çıkan tarihî belgelere göre Dülük Baba olduğunu görüyoruz. Bu satraplar eski Kummuhi ananelerine bağlandıkları bir asilzadeler hanedanı kurdular. Büyük İskender’in Pers Devleti’ni yıkmasından sonra Kommagene denen Kummuhi'nin mahallî kralları kendi menşelerini satrapların hanedanından neşet ettirdiler.
O zamanlar Kommagene'nin merkezi Dülük Baba ve Samsat’ta bulunuyordu. Fakat Dülük Baba’nın dinî kıymetinin ve Tarkunt’un önemi devam etti. Şimdi (Dolichenus) diye söylenen kült Roma’ya kadar intikal etti. MS 72 tarihinde burayı eski Kommagene hanedanını bertaraf ederek Roma idaresine bağlı olan Suriye eyaletine eklediler.
Dolichenus mabuduna izafeten bu şehre (Doliche) denir. Bizans kaynaklarında bu şehrin adı (Teluk, Tulupa) şeklinde, Arap kaynaklarında (Daluk) şeklinde geçer. Türkler ise buraya (Dülük) derler. Orta Çağ’da kıymet kazanmış olan şehrin yerinde bugün Dülük Baba adı verilen bir köy vardır.
Dülük; Asur, Roma, Bizans idaresinde bulunmuştur. Burasını Bizanslılardan, Hazreti Ömer’in komutanlarından (İyaz b. Gannam) Arap orduları almıştır. Daha sonra İslamlar’dan tekrar Bizanslılara geçmiştir. Harun Reşit zamanında Bizanslılardan tekrar Müslümanlara geçmiştir. Gaziantep’i Harun Reşit, Avasım şehirlerine katmıştır. Gaziantep uzun müddet Müslümanların idaresinde kalmıştır.
Türkler buraya 11. asrın sonlarına doğru Malazgirt Savaşı’ndan sonra yerleştiler. Alp Arslan’ın komutanlarından Afşin tarafından Dülük zaptedildi. Daha sonra Anadolu Selçuklu Sultanı Süleyman Şah’ın 1084 tarihinde idaresine geçti. Sonra Maraş senyörüne tabi olmuştur. Daha sonra burasını Konya Selçuklu Sultanı, Kudüs Kralı Baudouin'den aldı.
1270 tarihinde bütün Anadolu gibi burası da Moğol istilasına uğradı. Mısır Hükümdarı Tahir Baybars burasını Moğollardan tekrar aldı. Baybars ölünce şehir Dulkadiroğullarının eline geçti. Dülük şehrinin 1397-1398 tarihlerinde ehemmiyetini kaybettiği ve merkezin Ayıntab’a nakledildiği görülüyor.
Uzun müddet Dulkadiroğullarının elinde kaldıktan sonra Yavuz Selim’in Mısır seferi sırasında Ayıntap evvela Maraş eyaletine bağlı bir sancak merkezi hâlinde teşkilatlandırıldı. 1790 tarihinde Celalilerin isyanı üzerine burası taarruza uğradı. 1818 tarihinde Hurşit Ahmet Paşa Halep Valisi iken burası Halep’e bağlandı. 1839 tarihinde Nizip Harbi’nden sonra Mehmet Ali Paşa’nın eline geçti. Mehmet Ali Paşa buradan çekilince tekrar Osmanlı Devleti’nin bir parçası olarak kaldı. 1913 tarihinde müstakil sancak oldu. 1919 yılına kadar Osmanlı İmparatorluğu’nun sancağı olan Ayıntap; 19 Ocak 1919 tarihinde İngilizlerin, 5 Aralık 1919 tarihinde Fransızların işgaline maruz kaldı. 25 Aralık 1921’de anavatana kavuştu.
BMM 1921 tarihinde 93 sayılı kanun ile Ayıntap ismini Gaziantep’e çevirdi. 1924 tarihinde vilayet oldu.
(Belediye İmar İşleri Tarih Komisyonu tarafından meydana getirilmiştir.)
Sabahat ARADGÖĞÜS Cemile KORAL
