1955 yılının Cumhuriyet Bayramı’nda faaliyete geçen Gaziantep Halk Kütüphanesi, kapılarını halkımızın istifadesine açtığında bina inşaatı yeni ikmal edilmiş ve daha kitapların bir kısmı kütüphaneye taşınmamıştı. Kitap mevcudu 3.416 adetmiş. Biz açılış töreninin akabinde, kitap raflarına belediyenin ambarından getirilen kitapları gelişigüzel dizdik.
Bir iki hafta kitapları dizerken gözümüze çarpan önemli kitapları isteyen okuyuculara verebildik. Bu sırada Belediye Başkanlığının, Millî Eğitim Bakanlığına müracaatı üzerine kütüphanenin tanzim ve tasnifi için bir uzman gönderildi. Gelen zat o zamanki Kütüphaneler Genel Yayın Müdür Muavini İsa Önder’di. Bu zat öğretmenlikten kütüphaneciliğe intisap etmiştir. Çeşitli kütüphanelerde çalışmış, yani kütüphaneciliğin çekirdeğinden yetişmişti. Dört öğretmen arkadaşın da yardımıyla mevcut kitaplardan 1.000 adedinin tespiti, fişlenmesi ve tasnifi yapıldı. Bu iş yedi kişinin devamlı çalışmasıyla bir ay zarfında başarılabildi. Bu tarihten sonra gelen okurlara hiç olmazsa 1.000 kitaplık bir liste verebildik.
Geri kalan ve bu tarihten itibaren kütüphaneye gelen kitapların tasnifini, bir aylık tecrübeye dayanarak başarmaya çalıştım. Hâlihazırda kütüphanede 11.000 cilt kitap fişlenmiş ve tasnif edilmiş vaziyette halkımızın istifadesine arz olunmuş durumdadır.
Kütüphanelerde aranılan kitap, hazırlanan üç katalog yardımı ile bulunabilir: 1- Kitabın adına göre yazılmış fişlerden, 2- Kitabın yazarının adına göre yazılmış fişlerden, 3- Kitabın konusuna göre dizilmiş fişlerden.
İlk iki dizi, kitabın ve yazarının adlarının alfabetik sıralanışıdır. Bunlardan kitabın adı veya yazarının adı bilindiği takdirde kolayca faydalanılır. Üçüncüsünden istifade biraz girift ve o derecede de faydalıdır.
Sistematik tasnifte kitabın veya yazarının adı ne olursa olsun, hatta kitap hangi dil ve harfle yazılmış olursa olsun aynı konuyu ihtiva eden kitapların fişlerinin yan yana sıralanışı önemlidir. Bu sistem bütün ilimleri 10 ana bölüme ayırmıştır. Bunlar sırasıyla: 0- Genel konulu eserler, 1- Felsefe ve psikoloji, 2- Din ve ilahiyat, 3- Sosyal ilimler, 4- Dilbilim, 5- Nazarî bilgiler, 6- Tatbikî ilimler, 7- Güzel sanatlar, 8- Edebiyat, 9- Tarih, 10- Coğrafya ve biyografidir. Bu on ana bölümün her biri birinci derecede önemli 10 bölüme, bir dala ayrılır. Mesela tatbikî ilimlere 6 denildiğine göre 60-69 arası: 60- Genel konular, 61- Tıp, 62- Mühendislik, 63- Ziraat, 64- Ev ekonomisi ve idaresi, 65- Ticaret ve ulaştırma, 66- Sınaî kimya, 67- Muhtelif endüstriler, 68- Mekanik teknoloji, 69- Yapı işleri konularına ayrılır. Bundan sonra da keza 63 Ziraat, yalnız bir numaraya sığdırılmayacak kadar çeşitli konuları ihtiva eder. 63 de yeniden on dala ayrılır. Bu da: 630- Ziraatte genel konular, 631- Çiftlik idaresi, 632- Mahsul yetiştirmede zararlı faktörler, 633- Tarla bitkileri, 634- Meyve yetiştirme, 635- Bahçecilik, 636- Hayvan yetiştirilmesi, 637- Süt endüstrisi, 638- Arıcılık ve ipek böcekçiliği, 639- Av ve balıkçılık endüstrisidir. Bu suretle ilimlerin tamamı 1.000 kısıma bölünmüş oluyor. Yine de kâfi değildir. 632- Mahsullere zararlı faktörler kendi aralarında yine onar onar tali bölümlere ayrılır ve böylece tasnif sınıfları bine, yüz bine ulaşabilir. Bu, kütüphanelerin vüsatine ve kitap sayısına bağlıdır. Gaziantep Halk Kütüphanesinde hâlihazırda ilk üç rakamlı tasnif sistemi uygulanmaktadır. Bu hâlde ilim 1.000’e bölünmüş, daha tali sınıflar birbiri içinde yer almaktadır. Bu tasnif sisteminde okuyucu bir kütüphanede aradığı konuda ne kadar kitap bulunduğunu derhal anlayabilir. Bu kitaplardan seçmeler yapabilir. Kendinin bildiği eserlerin yanında neşrinden haberi olmadığı eserleri de görebilir.
Farzımuhal: Bir lise talebesi geometri dersinde yardımcı kitapları arayacak. Bu takdirde geometri, nazarî ilimlerin bir dalı olduğuna göre ilk numarası 5 olan katalog çekmecesini bulacak. Geometri matematiğin bir bölümüdür. Matematik nazarî ilimlerde ilk numarayı alır; 51’i bulup geometri de 3 numarayı aldığına göre 513 bölümünde o kütüphanede geometri ilimine ait adı, yazarı, dili ve basım tarihi ne olursa olsun ne kadar eser varsa görmüş olacaktır. Bunlar içinden kendisine en faydalısını seçerken diğer kitaplara da bir göz alışkanlığı peydahlayacak; ileride başka konuda bir kitap gerektiğinde listeyi tetkikini tedai edip kütüphanede aradığı konuda kitabın bulunduğunu hatırlayacaktır.
Amerikalı kütüphaneci Melvil Dewey’in tanzim ettiği bu sistem, Beynelmilel Kütüphanecilik Konferansı'nda bütün milletlerce kabul edilmiş ve standartlaştırılmıştır. Türkiye kütüphanelerinde bu sistem tatbik edilmektedir. Ancak sistemin esası üç ciltlik muazzam bir eserdir. Böyle gazete makaleleriyle izahına da imkân yoktur. Dileyen vatandaşlar Halk Kütüphanesine müracaatla bizzat sistemi kullanarak daha iyi fikir sahibi olabilirler.
İhsan UĞRAŞ
