Doğu illeri, dağlık bir bölgemizdir. Oldukça büyük akarsular (Dicle, Fırat, Aras, Çoruh gibi) varsa da bunlardan gereği gibi faydalanılmamaktadır. Dağlar yüksek ve sarptır. Türkiye'nin en yüksek noktası olan Ağrı Dağı bu bölge içindedir. İklim, kuzeyden güneye ve doğudan batıya doğru değişiklikler gösterir. Güneyde Diyarbakır yazın çok sıcak ve kışın çok soğuktur. Kars, Erzurum, Ağrı ve Van devamlı olarak düşük ısılı illerimizdir.

Doğaya çok bağlı olan tarım da değişiklikler gösterir bu bölgede. İklim ve tarım olanaklarına göre nüfus yoğunluğu da değişir ilden ile. Bölgede, Adıyaman şehri 22.153, Ağrı 24.168, Batman 24.990, Diyarbakır 102.653, Elazığ 78.605, Erzincan 45.187, Erzurum 105.317, Gaziantep 160.152, Kars 41.376, Malatya 104.428, Maraş 63.284, Mardin 30.974, Siirt 25.480, Sivas 108.320, Siverek 27.527, Urfa 73.498 ve Van 31.431 nüfusludur. Bunlardan bazıları, ülkemizin büyük yerleşme yerleri arasında bulunmaktadır.

Bu illerde sanayi ve ticaret durumu pek ileri durumda sayılamaz.

A. NÜFUS VE NÜFUS YOĞUNLUĞU:

Doğu illerimizin toplam nüfusu 1 Sayılı Tablo'da da görüleceği üzere 7.507.615’tir. Buna göre, bu bölgenin nüfusu, genel nüfusumuzun %23,9’udur. Tablodaki rakamlara göre il ve ilçe merkezlerinin nüfus toplamı, bunların dışında kalan yerlerde yaşayan nüfusun ancak %25,81’idir. Fakat, nüfusu on binden yukarı olan ve bir şehirleşme olgusu içinde görülen nüfusun toplamı ise 1.359.638 olup bunun bölge genel nüfusuna oranı yalnızca %18,1’dir. Bu rakamlar, bölgedeki yerleşim durumunu ortaya koymaktadır. Küçük yerleşme yerlerinin varlığı yüzünden birçok hizmetin yapılmasında bazı güçlüklerin olduğu kolayca söylenebilir. Köy nüfusunun köy sayısına bölünmesinden elde edilen ortalama köy nüfusu 42’dir ki, bu hizmet güçlüğünü iyice ortaya koymaktadır sanırız.

Bölgedeki şehirlerden nüfusu yüz binin üstünde olanlar Diyarbakır, Erzurum, Gaziantep, Malatya ve Sivas’tır. Türkiye’de, nüfusu on binin üzerinde 199 yerleşme merkezi bulunmakta olup bunun 36 tanesi bu bölge içindedir.

Bölgenin toplam yüz ölçümü 282.593 km² olduğuna göre, bölge nüfus yoğunluğu 27’dir. Fakat, bu yoğunluk ilden ile değişmektedir. En yoğun il olarak Gaziantep (66 kişi) ve en az yoğun il olarak da Hakkâri (9 kişi) görülmektedir. Türkiye’nin ortalaması ise 41’dir. Bu duruma göre, bölgenin nüfus yoğunluğu, genel ortalamanın oldukça altındadır. Bölge içinde yoğunluğu 50’nin üstüne çıkan tek il de Gaziantep’tir.

B. TARIMSAL ÜRETİM:

Doğu illerimiz genellikle tarım bölgesidir ve özellikle hayvancılık yönünden ileri durumdadır. Ancak, hayvan bakımının günümüz tekniğine uygun bulunmadığı da bir gerçektir. Eski alışkanlıklar ve gelenekler bugün de sürüp gitmektedir. Bölgenin tarımsal durumunu aşağıda belirteceğiz. Ancak, rakamlar 1966 yılına ait bulunmaktadır.

I. Tarla ve Bahçe Ürünleri:

Doğu Anadolu bölgemizin iklim şartlarının elverişli bulunduğu yerlerinde tarla tarımı ile bağ ve bahçe dikimi yapılmaktadır. Bazı ürünlerin önemli miktarı bu bölgede elde edilmektedir. Mercimek, kayısı, Antep fıstığı bu arada sayılabilir.

a) Hububat: Bu bölgede ekilen hububat, bütün ülkedeki ekimin %24,9’u olduğu halde 1966 yılında sağlanan ürün toplamı %22,1’dir. Bu rakamlar üretkenliğin düşüklüğünü göstermektedir sanırız.

Bölgede ekilen hububatın başında buğday gelmektedir. Bunu ise arpa izliyor. Bu durum, Türkiye’nin genel durumuna paralellik göstermektedir. 1966 yılı buğday ekimi, genel ekimin %24,7’sidir. Arpadaki durum ise sırasıyla %28,4 ve %25,1’dir.

TABLO:1

Doğu illerinin 1965 Sayımına göre nüfusu

TABLO: 2

1966 hububat ekimi ve üretimi

Bölgedeki hububat ekimi, oranlar olarak 2 sayılı tabloda gösterilmiştir. 1966 yılında, bölgede kaplıca ekimi yoktur. Bazı ürünlerdeki hektar başına verimin genel verimin üstünde olduğu görülmektedir.

b) Bakliyat; Bölgedeki bakliyat ekim ve üretimi daha büyük bir oran.

(Devamı gelecek sayıda)