1- Aynî: Mahmud Bedreddin bin Gazi Ahmed Şihabuddin. Hanefi ulemasının değerlilerinden büyük bir zattır. 762’de Antep’te doğup 855’te Mısır’da vefat etmiştir. Kadılkuzat ve ihtisap vazifelerinde bulunmuş; tahsil zamanının birçok kısmını Mısır’da geçirmiştir.

Eserleri: 36 eseri aşağıya sıralandı. 1- Buhârî Şerhi: Bu şerh Aynî namıyla iştihar etmiş fakat esas adı (Umdetü’l-kārî)’dir. Büyük 11 cilttir. Matbudur.

2- Megānîü’l-ahyâr fî şerhi emîri’l-ahyâr 3- İmam-ı Merginânî’nin Hidâye’si şerhi, bu şerhin ismi Nihâye’dir. 4- Târîhu’l-ekâside 5- Târîhu’l-isâbe fî evsâfi ehli’l-asr 6- Elfiyye-i Musannif’in şerhi üzerine haşiye 7- El-Hâvî Şerhu Kasîdeti’ş-Şâvî: Bu kitap aruza aittir. 8- Hocası Hüsâmeddin-i Rühâvî’nin dört mezhebe dair nazmı Bihârü’z-zâhire’sini şerh, bu şerhin adı Dürerü’l-bihâri’z-zâhire’dir. 9- Ed-Dürerü’l-fâhire Şerhü’l-bihâri’z-zâhire: Bu şerh iki cilttir. 10- Remzü’l-hakāyık: Bu şerh fıkıhtan meşhur Kenzü’d-dekāyık şerhidir. 11- Zeynü’l-mecâyis 12- Siyerü’l-enbiyâ 13- Sîretü’l-Meliki’l-Eşref 14- Sîretü’l-Meliki’z-Zâhir Tuğrul 15- Sîretü’l-Meliki’l-Müeyyed 16- Şerh-i Sîret-i Muğultay 17- Şâviye Şerhi 18- İbn Hâcib’in aruzunu şerh 19- Sünen-i Ebû Dâvud’dan bir kısmını şerh 20- Tabakāt-ı Hanefiyye 21- Tabakāt-ı Şuarâ 22- Ikdü’l-cümân fî târîhi ehli’z-zamân: Bu kitap 24 cilttir ve her bir cildi 800 sayfadır. Heyet ve tabakata, coğrafya ve hayvanata dair bilgilerden de bahseder, kısmen makbuldür. Esası Arabîdir, Türkçeye de tercüme edilmiştir. Keşfü’z-zunûn’da 19 cilt deniliyor. 23- İbn Teymiyye’nin Kelimü’t-tayyib’ini şerh 24- Elfiyye’nin şerh-i şevâhidini ihtisar etmiştir; ismi Ferâidü’l-kalâid’dir, bir cilttir. 25- Keşfü’l-liâm fî şerhi sîreti İbn Hişâm 26- El-Mesâilü’l-bedriyye: Bu kitap Fetâvây-ı Zahîriyye’den seçilmiş mesaildir. 27- El-Müstekmel: Bu kitap İbnü’s-Sââtî’nin Mecma’ adlı kitabının şerhidir. 28- Meşâhirü’l-vücûd: Bu kitap hutbe ve mevizelere aittir, 8 cilttir. 29- El-Makāsıdü’l-câmi'a: Bu kitap Elfiyye şerhlerinin şevahid-i şerhidir, 2 cilttir.

30- Melâhu’l-ervâh fî şerhi’l-ferâh 31- Minhatü’s-sülûk fî şerhi Tuhfetü’l-mülûk: Bu kitap fürua aittir. 32- Mîzânü’l-münûs fî ilmi’n-nüfûs 33- Nakdü’l-efkâr: Bu kitap Maâni’l-âsâr şerhi olan Mebâni’l-ahyâr’ı tenbih hakkındadır. 34- Nihâyetü’l-beyân: Bu kitap Emîr-i Kâtib el-İtkānî’nin Hidâye üzerine diğer bir şerhidir. 35- El-Vasît Muhtasaru’l-muhît 36- İbn Asâkir’in Târîhu Dımaşk’ını ihtisardır.

Aynî: Ali oğlu Abdurrahman. Hanefi ulemasından olup Hâkî lakabını taşırdı. 1168’den sonra vefat etmiştir. Su’lü’l-meâl fî şerhi nazmi’l-leâlî adlı bir eseri vardır.

3- Aynî: Abdurrahman oğlu Muhammed. Bu zat büyük âlimlerden olup Şam Kadısı iken istifa etmiş ve orada 893’te vefat etmiştir. Maksûd şerhi, fıkıhtan Dürer Gurer şerhi, fıkıhtan Nikāye şerhi, mantıktan Şemsiyye şerhi, lügatten (Ed-Dürretü’l-muzi’e) manzumesi vardır.

4- Üveyis oğlu Şahveli: Halvetiyye meşayihinden fazıl bir zattır. 1000 tarihlerinde memleketinde vefat etti. Eserleri: 1- Gunyetü’s-sâlikîn: Bu kitap Seyyid Yahya’nın Vird-i Settâr’ının mufassal ve Arapça şerhidir. Üsküdar’da Nasuhi Dergâhı kütüphanesinde vardır. 2- El-Kevâkibü’l-muzi’e fî’t-târîhi’l-Muhammediyye 3- Er-Risâletü’l-bedriyye fî beyâni tarîkati’l-merziyye. Bu eserlerden 2’ncisi mensur, 3’üncüsü manzum olup her ikisi de Ayasofya kütüphanesindedir.

5- Cinânî oğlu Ahmed Âsım: 1169’da doğup 1235’te vefat etmiştir. Mezarı Üsküdar’da Harmanlık’tan Miskinler’e giden yolun sağ tarafındaki set üzerindedir. 1258’de vefat eden oğlu Hoca Hamid de yanında metfundur. Mezar taşına şöyle yazılmıştır: Ulum ve fünunda nam alan, ensâl-i âtiyeye değerli eser bırakan değerli bir zattır. Sarf ve nahiv gibi alet ilimlerini vatani ulemasından Ömerzâde Hafız ve Hacı Hasanzâde efendilerden; hadis ve tefsir gibi yüksek ilimleri sahibi-i telifat olan hocası Necip Efendi’den; fünunu, şiiri ve edebiyatı babasından tekmil ederek "Kalmadan Hâkî mezellette heman ey Âsım / Âzim-i kûy-ı semâ-şây-ı İstanbul olalım" diyerek 1204’te İstanbul’a gelmiş ve orada Bürhân-ı Katı’yı tercüme etmiştir. Bu tercümeye mükâfaten tarîk-ı ilmiyede (Hareket-i hariciye) rütbesiyle taltif ve 1230’da Selanik Mevleviyetine terfi edilmiştir. Sonra bu rütbeden azledildi. Arabî ve Farisî lisanlarına ana lisanı gibi vakıf, Fransızcada da bilgisi vardır. Antep büyüklerinden Nuri Paşa vakasında kitapları ve bütün eşyası zayi olmuş, İstanbul’daki evi de yandığı cihetle büyük felakete uğramış ve sefaletle dünya hayatına göz kapamıştır. Şöyle diyor: "Rakib-i yârden şekvası yoktur Âsım-ı zârın / Anın feryadı ancak baht-ı nâ-hemvârındandır hep." Ve "Nice bir hikmet-i mahluk ile mahzul olalım / Sâil-i hak olalım nâil-i mesul olalım." Bu gibi akl u zekâ ve ulûm u fünun sahiplerinin sefalet içinde yuvarlanması şaşılacak hallerdendir. 1222’de vakanüvislikten istifa eden Âmir Bey’den sonra vakanüvislik memuriyetine tayin edilmiştir. Eserleri aşağıya sıralandı: 1- Okyanus: Bu kitap Mecdüddin Fîrûzâbâdî’nin Kāmus adlı altmış bin maddeyi havi lügatini beş senede tercüme etmiş ve bu tercüme bir kere Mısır’da, iki kere de İstanbul’da tabedilmiştir. 4 cilt olan matbu kitap beş bin üç yüz sahifedir. 2- Tibyân-ı Nâfî: Bu kitap Tebrizli Halef oğlu Hüseyin’in Farisî lügatine ait olan Bürhân-ı Katı tercümesidir. 2 cilttir, matbudur. Faydası alemşümul olan bu iki kitap Ahmed Âsım’ı hiçbir zaman unutturmayacaktır. 3- Siyer-i Halevî Tercümesi: Bu kitap Ragıp Paşa hocası diye meşhur olan İbrahim Halebi’nin Siyer-i Nebeviyye ve Gazevât-ı Ahmediyeye ait Arapça 63 beytin tercümesidir; matbu, 405 sahifelik bir cilttir. 4- Merâhu’l-meâlî: Bu kitap Osman oğlu Aliyyü’l-Ûşî’nin akaide ait 66 beyitli ve Bed’ü’l-emâlî adlı Arapça kasidesinin şerhidir; Türkçe ve mufassaldır. Mevcut şerhlerden üstündür, matbudur.

5- Tuhfe-i lügat-ı Arabiyye: Bu eser müptedi ve mutavassıtların lügat öğrenmelerini kolaylaştırmak maksadıyla yazılmıştır.

6- Târîh-i Osmânî: Zamanına ait vakaları havi bir eserdir. 2 cilttir, Türkçedir.

7- Tercüme-i Mazhar-ı Takdis bi-Hurûci Tâifeti’l-Fransız: Fransızların Mısır’a duhullerinden huruçlarına kadar her gün zuhur eden Mısır vakaları hakkında müverrihlerden Şeyh Abdurrahman el-Cebertî’nin kaleme aldığı tarih tercümesidir.

6- Mehmed oğlu Mustafa Said: Antep müftüsüdür, vefatı 1279’dadır. Eserleri: 1- İntihâbü’l-fukahâ: Fürûdandır, 4 cilttir. 2- Cihâdiyye: Cihadın faziletine dair bir risaledir.

8- Muhammed Münib Hoca: Osmanlı ulemasının serfirazlarından bir zattır. Mukaddimât-ı ulûmu memleketin ulemasından tahsil edip Kādî Beyzâvî muhaşşîsi meşhur İsmail Konevî’nin dersine hazır ve icazet almaya muvaffak oldu. Sonra İstanbul’a gelerek kadıaskerlik payesine nail oldu. 1238’de eyleştiği Aydın’da vefat etti. İzmir Kadısı iken hemşehrisi Ahmed Âsım’ın Bürhân-ı Katı tercümesine yazdığı Arapça takriz ve aşağıda bildirilen eserlerinden anlatıldığına göre Osmanlı edebiyatında ve Fars bilgilerinde mahâret-i tâmmesi vardır. Eserleri: 1- Tercüme-i Siyer-i Kebîr: Bu eser İmam Muhammed’in Siyer-i Nebeviyye ile askerliğe ait evâmir-i Muhammediyesinden bahseden Arapça Siyer-i Nebevî’si tercümesidir. Bu kitap Nizâm-ı Cedîd’in müessisi olan Mahmud Adlî’nin iradesiyle alay müftüleri ve tabur imamları tarafından zabitlere ve askerlere okunur ve anlatılırdı.

2- Zeyl-i Devhatü’l-Meşâyih: Şeyhülislamların hal tercümelerini bildiren ve Müstakimzâde Süleyman Sadeddin tarafından yazılan Devhatü’l-Meşâyih adlı kitabına zeyildir.

3- El-Hikmetü’l-garrâ fî ahkâmi’l-kazâ

4- Hulâsatü’n-nukūl: Arapça kaidelerden bahseden bir eserdir, matbudur.

5- Münşeât: Edebî parçalardan bazılarını ve Türkçe şiirlerini havidir.

7- Teysîrü’l-mesîr fî şerhi’s-Siyeri’l-kebîr: Arapçadır.

(DEVAMI VAR)