1918-1921 Gaziantep Savunması’nı dile getiren ilk eser, 1924 yılında İstanbul’da basılan Lohanlı Mustafa Nurettin’in yazdığı Hubb-ı İstiklâl’in Abidesi Gaziantep Müdafaası adlı kitaptır.
Lohanlı Mustafa Nurettin merhum, Gaziantep savunmasının içinde yaşamış; bölük kumandanlığı ve İmalât-ı Harbiye müdürlüğü gibi önemli ödevlerde bulunmuştur. Savaşın hemen akabinde, bildiklerini ve gördüklerini sıcağı sıcağına bir eserde toplamıştır.
Savaştan hemen sonra Gaziantep savaşlarında bulunmuş Fransız kuvvetleri kumandanlarından Kurmay Yarbay (Kolonel) Abadi tarafından 1921 yılında Halep’te yazılan Türk Verdünü Gaziantep isimli kitap, 1339 (1923) yılında Dersaadet Askerî Matbaası’nda Genelkurmay Onuncu Şube tarafından bastırılmıştır. Fransızca aslından Osmanlıcaya tercüme eden Kurmay Yüzbaşı Necmettin Bey’dir. Abadi’nin eseri tek taraflı görüşlerle doludur.
Bu iki kitaptan başka savaş yıllarının hemen akabinde neşredilen üçüncü bir eser mevcut değildir. Sadece o tarihlerde Gaziantep’te yayınlanan Gazisancak gazetesinde savaşla ilgili değerli yazılar vardır.
Lohanlızade’nin eseri Osmanlıcadır. Eski harflerle basılmış olduğundan yeni kuşaklar tarafından okunamıyordu. Mevcut nüshaları pek az kişide bulunmaktadır. Eserde, savaşla ilgili fotoğraf ve krokiler de mevcuttur. Lohanlızade’nin eserinde bazı konularda hatalar, yanılmalar, noksanlıklar vardır. Bazı şahıslar hakkındaki kıymet hükümlerinde de herkesin üzerinde ittifak edemeyeceği ölçüde yanılmalar mevcuttur. Fakat buna rağmen Lohanlızade’nin eseri, Gaziantep savunması hakkında bugüne kadar yazılan eserler içinde en iyisi sayılmaktadır.
Gaziantep savunması ile ilgili üçüncü eser; 1935 yılında Gaziantep Halkevi tarafından Halkevi broşüründe "Gaziantep Müdafaası" bölümünde yayınlanmıştır. Gaziantep Müdafaası bölümünü yazan, savaşın içinde bulunan Ali Nadi Ünler’dir.
Gaziantep savaşı ile ilgili dördüncü önemli eser, 1952 yılında Ankara’da Gaziantep Savaşının İç Yüzü ismi ile yayınlanmıştır. Sahir Üzel tarafından hazırlanan bu eserde çok zengin belgeler mevcuttur. Kitapta yer yer eleştiriler vardır; bazı hükümler gerçeklere tam uymuyor.
Mahallî gazetelerde zaman zaman Gaziantep savunması ile ilgili yazılar yayınlanmıştır. 1958’den bu yana Gaziantep Kültür Derneği tarafından Gaziantep savunması ile ilgili bilgi ve yazılara büyük değer verilerek birçok çalışma yapılmıştır. 1959 yılında Türk Verdünü Gaziantep isimli Kolonel Abadi’nin eseri bugünkü dilimize çevrilerek yeni harflerle basılmıştır. Şehit Şahin broşürünün 1960, 1963, 1965 yıllarında ikinci, üçüncü ve dördüncü baskıları yapılmıştır. 1960 yılında Gaziantep savaşı ile ilgili destanlar Kurtuluş Destanı başlığı altında dernek tarafından yayınlanmıştır.
1962 yılında tarafımızdan hazırlanan ve Kültür Derneği tarafından bastırılan Gaziantep Savaşı Hatıralarından Derlemeler başlıklı kitapta, savaşla ilgili hatıralardan seçmeler bir arada yayınlanmıştır.
1963’te Karayılan isimli kitap, Kültür Derneği tarafından yayınlanmıştır. Mehmet Solmaz tarafından köylerde toplanan bilgilerle derlenen eserin ikinci baskısı 1964’te yapılmıştır.
Kültür Derneği tarafından Küçük Hafız ve Mustafa Yavuz, Gaziantep’le İlgili Seçme Manzumeler, Şehit Mahmut Söylemez ve Şehit Kâmil isimli eserler de arka arkaya yayınlanmıştır. 1969 yılında yayınlanan Gaziantep İçin Söylenenler isimli kitapta da savaşla ilgili ilgi çekici yazılar yer almaktadır. Yine tarafımdan hazırlanan Gaziantep Türkçülüğünün Bayrak Şehidi Şahin Bey isimli kitapta da savunma ile ilgili bir bölüm mevcuttur. Gaziantep Kültür dergisinin 13 ciltlik koleksiyonunda da savaşla ilgili yüzlerce yazı çıkmıştır.
Gaziantep savunması ile ilgili 1969 yılında Belediye tarafından İstanbul’da bastırılan eser de önemlidir. Ali Nadi Ünler tarafından yazılan Türk’ün Kurtuluş Savaşında Gaziantep Savunması ismini taşıyan eseri Belediyeden temin etmek mümkündür.
Derneğimizden devamlı olarak Lohanlızade Nurettin’in yazdığı kitabın istenmesi üzerine, Kurtuluş gazetesi ile iş birliği yapılarak kitabın bugünkü dille ikinci baskısının yapılması mümkün olmuştur. Mehmet Sağlam tarafından bazı Osmanlıca kelimelerin bugünkü dile çevrildiği kitap, Gaziantep Kültür Derneği’nin kitap ve broşür yayınlarının 61’inci sayısı olarak baskısı tamamlanmıştır. Metin kısmı 276 sayfa tutan kitap 10 TL fiyatla satılacaktır. Kitabın maliyetinin yükselmemesi için fotoğraflar bu kitapta verilmemiştir. Kitap, araştırma yapanlar için mahdut sayıda bastırılmıştır. Kitabın fotoğraflı olarak ve bol sayıda Lohanlızade Mustafa Nurettin’in mirasçıları tarafından bastırılmasını temenni ederiz. Derneğimiz tarafından bir de Gaziantep Savunması İle İlgili Yazılar Bibliyografyası bastırılacaktır.
Lohanlızade’nin kitabında tarih sırasına göre savaş olayları anlatılmaktadır. Eserde çok ilgi çekici belgeler de yer almaktadır. Savaşın hemen arkasından sıcağı sıcağına yazılmış ve birçok yazıya kaynak olan bu eserin yeni harflerle basılması ile yeni kuşakların savaşla ilgili olayları daha iyi takip etmeleri mümkün olacaktır.
