Dr. Ejder Kalelioğlu tarafından yazılmış, Ankara Üniversitesi Coğrafya Araştırmaları Dergisi 1971 yılı sayı 3-4’de yayınlanmış ve ayrı basımı yapılmış “Gaziantep Yöresinin Fiziki Coğrafyası” isimli değerli araştırmayı ilgi ile okudum.

Gaziantep yöresinin fiziki coğrafyasını geniş ölçüde ele alan pek az yazı vardır. Sayın ülkeler coğrafyası asistanı Dr. Ejder Kalelioğlu son araştırması ile, Gaziantep coğrafyasını ilmî ölçülerle inceleyerek, kendi konusunda değerli bir eser meydana getirmiş bulunuyor.

Coğrafya Araştırmaları Dergisi'nin 139 ilâ 204’ncü sayfalarında yer alan ve ayrıca 5 ek haritası bulunan yazının bölümleri sırasıyla şöyledir:

A- Gaziantep yöresinin yeri ve sınırları B- Yörenin fiziki coğrafyası 1- Yörenin yüzey şekilleri a) Yöredeki dağlar b) Gaziantep platosu c) Ovalar d) Vadiler ve karstik çukurlar 2- Yörenin iklimi a) Sıcaklık b) Rüzgârlar c) Yağış 3- Yörenin hidrografyası a) Fırat Nehri havzası b) Amik Gölü akarsu havzası c) Aksu havzası d) Müftü Gölü kapalı havzası 4- Yörenin toprakları 5- Yörenin doğal bitki örtüsü 6- Yörenin yabani hayvanları C- Netice

Yukarıda: 23 fotoğraf, 15 şekil, 7 tablo (istatistikî bilgiler), bibliyografya kısımları da ayrıca yer almış bulunuyor. Eser hakkında daha iyi bir fikir vermek için ve aynı zamanda Gaziantep fiziki coğrafyasının özetlendiği “Netice” başlıklı bölümü aynen aşağıya almış bulunuyoruz.

Netice

Hatay-Maraş grabeni ile Fırat Nehri arasında yer alan Gaziantep yöresinin kuzey sınırını yine bir çukurluk olan Araban Ovası teşkil eder. Yörenin güneyi Türkiye-Suriye devlet hududu ile sınırlanır. Aşağı yukarı çepeçevre çukur sahalarla kuşatılmış olan Gaziantep yöresi, 6700 km²’lik alanı ile Türkiye yüz ölçümünün takriben %0,9’unu kaplar.

Yörenin en yüksek noktası 1500 m’ye ulaşır. En alçak noktası 300 m’ye yaklaşır. Ortalama yüksekliği 750 m civarında olan yöre arazisinde 500-750 ve 750-1000 m yükselti basamakları (%83,3) hâkimdir.

Yüksek olmayan dağların en fazla, alçak olmayan ovaların az alan kapladığı Gaziantep yöresinde, derin yarılmış plato düzlükleri geniş sahalar işgal eder. Kalker, marnlı kalker, marn ve bazaltlardan müteşekkil plato satıhlarının genellikle yükseltileri 500-1000 m arasında değişir. İşte bu plato yüzeyleri yörede 500-750 m ve 750-1000 m yükselti basamaklarının genişliğini sağlamaktadır. Topluca bu plato satıhlarına Gaziantep Platosu ismi verilir. Gaziantep Platosu üzerinde tabanlı vadiler ve karstik çukurlar (polye, uvala, dolin) oldukça yaygındır.

Tersiyer tortularının geniş sahalar kapladığı Gaziantep yöresinde hafif kıvrımlara rastlanmakla birlikte, ufkî yapının hâkim olduğu görülür. Yani Gaziantep yöresi yapı bakımından daha ziyade güneyine yakınlık gösterir.

Gaziantep yöresinde intikal vasfı taşıyan kısa bahar mevsimlerini hesaba katmazsak, iki mevsim görürüz: Fazla soğuk olmayan yağışlı bir kış, sıcak ve kurak bir yaz. Zeytin, asma ve fıstık tarımına elverişli olan bu iklim daha çok Akdeniz iklimine benzerlik gösterir.

Gaziantep yöresinde yaz kuraklığı, buharlaşma ve sızma nedeniyle yatağında devamlı su bulunduran akarsular az, kuru vadiler ise sayılmayacak kadar çoktur. İklim şartlarına bağlı olarak devamlı akarsular kışın bol, yazın az su taşırlar. Böylece yöre akarsuları “Yağmurlu Akdeniz rejimi akarsu tipi”ne girerler. Ayrıca yörede kullanma ve içme suyu tıpkı Akdeniz memleketlerinde olduğu gibi önemli bir problem olarak karşımıza çıkar.

Yörede terra rossa, kırmızı-kahverengi ve kahverengi topraklar son derece yaygındır. Bu toprak çeşitleri Akdeniz memleketlerinin de önemli topraklarındandır. Diğer taraftan orman azlığı ve sağanak şeklinde yağış oluşu nedeniyle yörede erozyon şiddetlidir.

Gaziantep yöresinde orman ve step bitki toplulukları görülür. Yörede ormanı teşkil eden unsurlar, tıpkı Akdeniz memleketlerinde olduğu gibi kurakçıl karakterlidir. Akdeniz memleketlerinin tipik bitki örtüsü olan maki ve garig formasyonu yörenin doğal bitki örtüsü arasındadır.

Hidrografyaya bağlı olarak yöre su ürünleri bakımından fakirdir. Yörede bilhassa Akdeniz bölgesinde de yaygın olan sürüngenler dikkati çeker.

Böylece, yukarıda ana hatlarıyla fiziki coğrafya özelliklerini ele aldığımız Gaziantep yöresi, birçok doğal vasıfları bakımından Akdeniz Bölgesi'ne benzerlik göstermektedir. Bu yazı da Gaziantep yöresinin Güneydoğu Anadolu Bölgesi içerisinden çıkarılarak, Akdeniz Bölgesi'nin doğu sınırının Fırat Nehri'ne kadar uzatılıp yörenin Akdeniz Bölgesi'ne katılması teklifinde bulunan coğrafyacıların haklı olduklarını açıkça meydana koymaktadır.