BÖLÜM 1: NİHAİ METİN
Darvin, tabiat bilimleri ile ilişiğin bir yasa koymuştur: Değişen tabiat şartlarına uyabilecek güç ve nitelikte olan canlılar varlıklarını korur, ürer ve tekâmül ederler. Buna karşılık bu yeterlikte olmayanlar kırılıp inkıraz bulurlar.
İşte böylece tarih öncesinin mamut, atlantizor, brontezor gibi varlık ve türleri ortadan kalkmış; onların yerine çağımızın tabiat şartları içinde tutunmaya elverişli türler tutunup tekâmül etmişlerdir. Birey ve tür olarak her türlü canlılar hakkında doğruluğu kabul edilen bu yasayı, insan gruplarının yarattığı şehirler ve hayatlarına da uygulamak yanlış olmaz: Politik, ekonomik ve genel olarak kültürel şartların elverişli olduğu bölgelerde başlayan grup hayatı gelişip köyleşme, kasabalaşma ve şehirleşme fırsatını bulur. Bu genişleme, kökleşmeye elverişli olan sürekli şartlar altında olursa şehrin kurumları ihtisaslaşmaya, artmaya ve şahsiyet kazanmaya fırsat bulabilir. Yok gelip geçici ise, önce duraklama, sonra küçülüp yok olma baş gösterir. Bunların en güzel örneğini zengin maden cevherleri ve diğer tabii kaynakların bulunduğu yerlerde başlayıp hızla serpilen ve şehirleşen, fakat çok geçmeden (hortlak kasaba) durumuna düşüp boşalan Amerikan şehirlerinde görebiliriz.
Osmanlı İmparatorluğu yıkılıp, daha dar bir sınır içinde Cumhuriyet kurulunca yeni sınır boyları üzerine düşen şehir ve kasabalarımızdan çoğu bu tehlikeye düştüler. Bir kısmının gelişimi durakladı. Bir kısmı ise geriye gitmeye, boşalmaya ve hortlaklaşmaya yüz tuttular. Bağımsızlık Savaşı’ndan sonra bu tehlike ile en fazla yüz yüze olan şehirlerden birisi de Gaziantep’ti:
İmparatorluk devrinde Antep, ana kervan yollarından birinin üzerindeydi. Bütün Doğu, Güneydoğu ve hatta bir kısım Orta Anadolu bölgelerinin ürünleri bu yoldan dışarı gider ve gene aynı yoldan yurda girerdi. Bundan başka o devirde Antep yalnız geniş bir kervansaray değil, aynı zamanda küçük sanatları ve ticareti hayli gelişkin bir merkezdi. Keçehaneden başlayıp Kalealtı, Bedesten, Uzun Çarşı, Kazancı Pazarı, Kavaf Çarşısı yolu ile Arasa ve Belediye Hanı civarına kadar uzanan geniş bir imalat, alım-satım bölgesi vardı. Bu uzun çizgi üzerinde yirmiye yakın han, dört bedesten, yarım düzineye yakın masmana, bir o kadar hamam ve binlerce dükkân sıralanmıştı. Bunların arasında serpiştirilmiş kebapçı, helvacı, leblebici ve şekercilerle sayısını ancak Tanrı’nın bildiği bir sürü kahve her yaştakiler için çok çekici bir tablo yaratırdı.
Bugün bile şöyle eski yıllara doğru kayıp gidince duyu organlarımda o yılların izlenimleri yeniden canlanmaya yüz tutar: Tabakhaneden geçerken genzinize keskin ve ekşi bir havcar kokusu çarpardı. Keçehanede kulaklarınızı hallaç yaylarının zıngırtısı titretirken burnunuz tozlu bir kıl kokusu ile tıkanırdı. Dükkân kepenklerinde boy boy, renk renk hayvan yularları, yem torbaları, kolanlar, silecekler, kıl çuvallar asılı dururdu. Bedesten’de ham deri kokusundan hemen öteki kapısının bitişiğindeki Tütün Hanı'ndaki Hasankeyf tütünlerinden genziniz tıkanırdı. Fakat Saraçlar Çarşısı'nı geçip İki Kapılı Han’la birlikte Uzun Çarşı’ya girince göz ve burun için özel bir ziyafet başlardı: Güllü’nün, İmam’ın dükkânlarından kebap rayihaları, fırın ve kahkecilerden pişkin hamur kokusu, Leblebici Said’in dükkânından kavrulmuş nohut ve çekirdekler zengin bir koku poporisi yaratırdı. Buna Güdül’ün cartlak kebabını, aktar dükkânlarının baharat kokusu ile helvacıların küspe ve susam kokusunu da eklemeyi unutmamalı. Çocukken ele geçirebildiğimiz gümüş bir elli para ile bu mide cennetinde şaşkına dönerdik. Paramızı ya hemen yokuşun ağzındaki Sait ustanın leblebi merengişlerine yatırır, sonra kahkeler, helva ve baklavalar önünde yalanır yutkunurduk. Yahut da balta olacak aşina bir yetişkin araştırır, ona kesenin ağzını açtırmaya çabalardık.
Fakat buranın asıl keyfini büyükler çıkarırdı: Harmandan harmana mahsul toplamaya gitmekten başka önemli bir işi olmayan toprak ağaları, dükkân ve ticarethanelerini ya bir çocuğa veya kediye emanet eden esnaf ve tüccarlar han kapılarının serin aralıklarına kürsüleri, kamış hasırları atarlardı. Nargileler, sigaralar, kahveler habire gelir. Biraz iş güç yapılır, birçok laf ve dedikodu edilir ve daima çarşının gedikli delisi veya delişmenine takılınır gönül eğlendirilirdi. Derken Alidola’da öğle ezanı başlayınca birkaçı gayret gösterip evlerinin yokuşunu tutardı. Fakat çoğu kebapçıya kebap, fırına lahmacun söyletir; baklavalar yenip karlı ayranlar içildikten sonra herkes serilip sızacak bir köşe bulmaya girişirdi.
Hele Uzun Çarşı’nın hanları, küçük bir çocuk için Binbir Gece Masalları'ndan bir parçaydı: Her gün buralarda düzinelerle güçlü katırlara denkler yüklenir, şafak sökmeden yola dökülürlerdi. Bunların çıngırak sesleri ile kıvırcık karanlıkta uyandığım çok olmuştur. Bazısı Halep, bir kısmı Besni-Malatya veya Urfa, Maraş yollarına dökülürdü. Akşamın alacakaranlığında da dönen kervanların yorgun ayak sesleri ve dermanı azalmış çıngırakları duyulurdu. Bunları gördükçe her dengin içinde Hint dibası mı, Babürşah'ın seccadesi mi var diye merak ederdim.
Kazancı Pazarı başka bir dünyaydı: Senenin sıcak aylarında yazlıkta yattığımız günler, hemen her gün buradan yükselen yüzlerce çekiç sesinin takırtısı ile uyanırdım. Burada boy boy tepsiler, kazanlar, badıyalar, taslar dövülüp şekil alır, kalaylanırdı. Oradan Kavaf Pazarı’nın üstü hasır kaplı loşluğu içine girince ferahlardık; allı, sarılı, morlu yemeniler ve postalların gülümseyen renkleri iç açardı.
Çocukları en çok ilgilendiren Fışfış Kastel üstündeki Hacivatçı Vakas’ın kahvesiydi. Ramazan ve bayramlarda bu kahvenin önü ve içi, her boydan bir kalabalıkla mahşer yeri gibi olurdu. İçeriye girebilen bahtiyarlar bir gözleri ile Karagöz perdesinin kandilini, öteki ile tavandan aşağı kalın iki iple inen barfiks salıncağını süzerdi. Sabırsız tepinme ve ıslıklardan sonra Vakas pembe boy fanila libası, pala bıyıkları, kat kat ensesi ile arzıendam edince kendimizden geçerdik. Önce salıncağa tırmanır, gittikçe artan bir hızla sallandıktan sonra hiç beklenmedik bir anda "Haylihop!" diye bir nara savurup ayaklarını ipe sarar ve baş aşağı sallanmaya devam ederdi. O zamanlar dünyanın en karışık ve en zor bir marifeti gelirdi bu bize.
Arasa’nın mihrak noktası Kadı Kasteli’ydi: Köy yollarının tozlarını toplayan yükçülerin yüzü burada yıkanır, susuzlukları burada giderdi. Onların yanı başında eşek ve beygirleri kana kana burunlarını suya burada gömerdi. Boşalan meyve mahraları burada yıkanırdı. Hatta Birinci Dünya Savaşı içinde şehrin tek basılı ajans haberlerini, siyah fesli bir Ermeni, bunun kenarına çıkıp satardı: Önce "Ey cemaat korkmayın, sıkılmayın... Asayiş berkemaldir!" diye bir giriş yaptıktan sonra "Zafer-i Nihai"ye doğru giden ordularımızın son başarıları ile ilişkin havadislerin başlıklarını okur; büyük, küçük etrafına geniş bir halka yapar ve dinlerdi.
Bu canlı iş ve üretim hayatının o zaman bir özelliği vardı: Küçük sanatların hemen tamamı ile ticaretin önemli bir kısmı Ermeni azınlığın elindeydi. Türkler daha çok ya çiftçi ve toprak ağası veya belirli işlerin esnaflığı ile uğraşırdı. Antep Savaşı bitip bizi arkadan hançerlemeye kalkan Ermeniler sınır dışı edilince ortada hemen hemen yarı harap bir hortlak şehir kalmıştı: Kazancı Pazarı, kuyumcular, kunduracılar, fırınların büyük kısmı, han ve ticarethaneler; sesini kaybeden ölü çarşılar haline girmişti. Yapı ustalarının büyük kısmı da Ermeni olduğu için yıkılan şehri yeniden kurabilmek ümidi güçlü değildi. Bu aylarda tek bakırcı çekici sesi duymak mümkün değildi. Kuyu kovası ve taharet ibriğini Halep’e sipariş edenler olurdu. O yıllarda Antepliler ve Antep’i sevenlerin yüreğindeki üzüntü; kuruyup büzüşmeye ve sonunda yok olmaya mahkûm bir sınır şehrinin hayaliydi.
Fakat ne oldu, nasıl oldu izahı kolay değildir: Yıkıntılar kaldırılıp harabeler yeniden şenelmeye, borlaşıp yabanileşen bağların yerine yenileri dikilmeye başladı. Daha çok önemlisi etraftan çekiç, mekik, testere sesleri tekrar yükselmeye başladı. Önemli ve sarsıntılı bir hastalığı silkip atan genç bir vücut gibi yeniden şehrin yanakları pembeleşmeye, kol ve bacak kaslarına güç yürümeye başladı. Bugün kırk yıllık bir fasıla ile, önemli bir devlet yatırımı olmadan Gaziantep; üretim, ticaret ve kültür hayatı yönlerinden eskisinden daha gelişmiş ve canlı bir varlık haline gelmiştir. Bu sınavı geçiren nice sınır şehirlerimiz hâlâ değişen şartların köreltici etkisi altında kıvranırken Antep ve Antepliler yeni, daha kıvançlı ve verimli bir geleceğe doğru inançla yürümektedirler.
Dr. Mitat ENÇ
