Lügat yazan kimselerden bazıları şöhret kazanmış, bazıları kazanamamıştır. Mütercim Âsım ise yazdığı değil, Türkçeye çevirdiği lügat kitaplarından dolayı ün almış, en büyük lügatçilerden sayılmaya hak kazanmıştır. Kitapların müellifleri başkaları olduğu hâlde Türkçeye çevirene bu kadar büyük pay verilmesi sebepsiz değildir. Âsım bu eserleri Türkçeye çevirmekle kalmamıştır. Gördüğü yanlışları düzeltmek ve kendi bilgisinden birçok şeyler eklemek suretiyle onlara değerlerinin üstünde bir değer katmıştır. Türkçeye çevirirken de ulu orta bir çevirme yapmamıştır. Kelimeler için kendi dillerinde yapılmış olan tarifler ve açıklamaları, başka bir kavramı belirtmeye meydan vermeyecek sözlerle çevirmiş; hele Arapça ve Farsça kelimelere Türkçe karşılık bulmak işi üzerinde önemle durmuştur. Bundan dolayı Burhan-ı Katı ve Kamus tercümeleri, kelimelerin anlamlarını en doğru ve en iyi şekilde belirten gayet sağlam kaynaklar olduğu gibi öz Türkçe kelimeler bakımından da çok zengin hazinelerdir. İşte Âsım’ın bu dikkati, bu titizliği ve bulduğu Türkçe güzel karşılıklar, tercümelerini ölmez tanıklar hâline getirmiş, kendisini en büyük dilciler ve lügatçiler derecesine yükseltmiştir.

Başka kaynaklara başvurulmakla halledilemeyen güçlükler bu tercümelere bakılmakla çözülür. Çatışmalarda en büyük hakem bu eserlerdir. “Mütercim Âsım şöyle söylüyor” denildi mi akan sular durur. Çünkü Âsım bütün kaynaklara daha önce başvurmuş, onların doğrusunu, yanlışını incelemiş, tenkitlerini yapmış ve bize güvenilecek sonucu bildirmiştir.

Lügatçiliği hakkındaki düşüncelerimizi özetleyen bu satırlardan sonra Âsım’ın tercüme ve telif olarak meydana getirdiği lügat kitapları hakkında bilgi vermeye geçebiliriz.

Âsım, sırasıyla şu üç lügat kitabını ortaya koymuştur: Burhan-ı Katı tercümesi, Tuhfe-i Âsım, Kamus tercümesi. Her üçü de basılmıştır.

NOT: Sayın Ömer Asım Aksoy, bu yazıyı, isteğimiz üzerine hazırlamakta olduğu (Antepli Üç Lügatçi) adlı eserinden özetleyerek göndermiştir. (Devam edecek) Ömer Asım AKSOY