Gaziantep, Hazreti Ömer devrinden beri Müslümanların yaşadığı bir şehirdir. Müslümanlığın bir ifadesi olan camiler, mescitler ve medreseler içinde asırlarca önce yapılanlar Gaziantep’te oldukça çoktur.
Kelime anlamı "toplayıcı" olan cami, Müslümanların kutsal toplantı yeridir. Öyle kutsal bir yerdir ki orada Allah’ın ve Peygamber’in isimleri sık sık anıldığı için orası "Beytullah" (Allah’ın Evi) sıfatını almış bulunuyor. Namaz vakti veya abdesti daralmış Müslümanlara hemen namaza yetişmek için bir kolaylık olmak üzere de çok eskiden beri camiler sayısınca mescitler bulunuyordu. Mescit, kısa lügat anlamıyla "secde edilecek yer" demektir. Bunun için küçük bir mabettir. Mescitlerin camilerden farklı olarak minareleri yoktur.
Camilerin ibadet yeri olan; muhtelif renkte mermer taşlarından ve sair dayanıklı taşlardan geniş ve yüksek yapılmış binasının muhtelif yerlerinde "hücre" denilen odalar bulunur ki bunlara da medrese adı verilir. Medrese, "ders yapılacak yer" demektir. Camilerimizin birçoğu; Fransız istilası ve Ermeni hıyanetleri dolayısıyla yapılan Gaziantep Kurtuluş Savaşı’nda, düşman kurşun ve mermileriyle duvarlarından ve minarelerinden tahrip edilmiştir.
Gaziantep camilerinin bir kısmı hakkında Kültür Derneği neşriyatından Şakir Sabri Yener’in yazdığı Gaziantep Kitabeleri isimli kitapta bilgi vardır. Gaziantep’teki camilerin isim ve mevkilerini; bugün yerle bir olan mescitlerin ve medreselerin ise en azından isimlerini tespit etmek üzere Sayın Müftü Abdullah Çolakoğlu’nun yanına gittim. Müftülük, geçen yıla kadar Arasa’daki Yeni Cami’nin içindeki hücrede iken, bu sene Küçük Pazar’da halk dilinde "Oduncu Pazarı" denilen mevkide, Boyacı Camii (Kadı Kemaleddin Camii) içindeki iki katlı bir binada bulunmaktadır.
Müftü Sayın Abdullah Çolakoğlu’ndan Gaziantep’teki camiler, mescit ve medreseler hakkında bilgi vermesini; bunun hangi gaye ve maksatla araştırıldığını arz ve rica ettim. Müftü Efendi’nin iki misafiri vardı: Biri seksen doksan yaşlarında ihtiyar bir zat, diğeri de bir genç idi. Gencin Kilis Kültür Derneği Şube Başkanı olduğunu öğrendim. Elimdeki Gaziantep Kültür Dergisi’ni alarak gözden geçirmeye başladı. Derginin çok kıymetli yazılar ihtiva ettiğinden bahsederek tebrik etti; ancak Gaziantep Kültür Dergisi’nin Kilislilerle de alakadar olmasını rica etti.
Sayın Müftü beni kâtiplerle tanıştırdı. Müftülük kâtibi Mehmet Uygur’dan camilerin hepsinin minaresinin olup olmadığını sordum:
— Camilerimizden Çınarlı hariç hepsi minarelidir. Yalnız Akyol mahallesindeki caminin tahtadan mamul ufacık bir minaresi vardır, dedi.
Halen şehirde 34 cami mevcuttur. Tespit edilen camiler şunlardır:
Eyüboğlu Camii: Şehrin batısında olup Eyüboğlu çarşısının içindedir. Fransız Harbi'nden sonra minaresi temelden yapılmış gibi tamir görmüş ve avlusu genişletilmiştir.
Ömeriye Camii: Şehrin batı-kuzeyinde Suburcu caddesi yanındadır.
Şirvanî Camii (İki Şerefeli Camii): Şehrin batısında Seferpaşa mahallesinde olup minaresi müceddeden bina edilmiştir.
Bostancı Camii: Şehrin kuzey tarafında Bostancı mahallesindedir.
Tahtani Camii (Halk dilinde Tahtalı): Şekeroğlu mahallesinde olup caminin esaslı tamiratı yapılmaktadır.
Alaüddevle Camii: Uzun Çarşı’da, Sebze Hali civarındadır.
Alaybeyi Camii: Alaybeyi mahallesinde, Şıhcan caddesindedir.
Karatarla Camii: Kunduracı Çarşısı’nda olup iki kapılıdır.
Kadı Kemaleddin Camii (Boyacı Camii).
Tekke Camii (Aslı Tekiyye): Buğday Arasası’ndadır. (Avlusundaki bina İstiklal Okulu olarak kullanılmaktadır; eskiden medrese olduğu anlaşılmaktadır.)
Ağa Camii: Şehreküstü caddesindedir.
Kanalıcı Camii: Kanalıcı mahallesinde olup yeniden inşa edilmiştir.
Ömer Şeyh Camii: Yazıcık mahallesindedir.
Şeyh Fethullah Camii: Suyubatmaz mahallesindedir.
Ahmet Çelebi Camii: Şehreküstü semtinin müntehasındadır.
Hacı Veli Camii: Manifaturacılar yanındadır.
Ali Nacar Camii (Aliyyü’n-Neccâr): Kepkep mahallesi Tabakhane Çarşısı’ndadır. Karşısındaki müstakil bina medresedir.
Kozanlı Camii: Kozanlı semtindedir.
İhsanbey Camii: Şehreküstü Çarşısı’ndadır.
Karagöz Camii: Karagöz Çarşısı’ndadır; tamiratı yapılmaktadır.
Çınarlı Camii: Şehitler Abidesi’nin kuzeyindedir. Minaresi yoktur; ezan hoparlörle okunur.
Akyol Camii: Akyol mahallesinde müceddeden bina edilmiştir.
Kozlaca Camii: Cevizlice mahallesinde ufacık bir camidir.
Karşıyaka Camii: Şoför Ali caddesinde yeni inşa edilmiştir.
Kılıçoğlu Camii: Kılıçoğlu mahallesindedir.
Saçaklı Camii: Saçaklı mahallesinde yeniden inşa edilmiştir.
Kabasakal Camii: Kepenek mahallesinde olup yeni baştan inşa edilmiştir.
Handan Bey Camii (Handaniye): Karagöz’den Tabakhane’ye giderken yer alır.
Hacı Nasır Camii: Arasa Çarşısı’ndadır; en işlek camilerdendir.
Hüseyin Paşa Camii: Gaziler caddesindedir. İçinde tarihî "Sarı Mektep" (Cumhuriyet İlkokulu) vardır.
Bekirbey Camii: Bekirbey mahallesindedir.
Ayşebacı Camii: Kurb-i Kozanlı mahallesindedir.
Nur Ali Camii: Pazar yerindedir.
Şah Veli Camii: Kurb-i Kozanlı mahallesindedir.
Gaziantep’in Yerle Bir Olan Mescitleri: Hamzabey, Mağara, Kocaoğlan (Şehreküstü); Abdiağa, Acemoğlu (Kepenek); Nesip Bey, Bişirici, Nakıp Medresesi Mescidi, Şabaniye, Şeyh Muslihiddin, Nincik, Hamamdamı, Küçük Tabakhane, Emindede, Kanberzade, Develi, Behramiye, Müftü Medresesi Mescidi, Sultan Gavri, Behramoğlu, Abdüsselam, Kemer Hatun, Ebülhüda.
Tarihî Medreseler: Ali Nacar, Çamurcu, Zülkadriye, Nakıp, Sunguriye, Müftü, Mehmet Paşa, Tahtani, Zulmiye, Fethiye, Kozanlı, Ebülhüda, Osmaniye, Bostancı, Ahmet Çelebi, Abdiağa, Şeyh Fethullah.
Görülüyor ki Cumhuriyet devrinden önceleri 17 kadar medrese faaliyette bulunuyordu. Medreseler birer ilim tahsil etme ocağı idi. Bugün medreselerin yerini İmam-Hatip okulları tutmakta; felsefe ve ruhiyat gibi derslerle modern bir ilmî zenginlik arz etmektedir.
Cemil GÜÇYETMEZ
