Gaziantep’in sanayi bünyesi çok hususiyet arz eden büyük sanayi yanında; bölge için ondan çok daha dikkat çekici ve üzerinde durmaya davet eden yaygın bir küçük sanayi mevcuttur. Küçük sanayi, birçok sanayi kolunun esasını teşkil etmektedir. Bazı sanayi dalları ise tamamen küçük sanayi hâlindedir. Yerli tip dokumacılık (kilimcilik dâhil), metal ve makine sanayi ile bunları tamamlayan veya birlikte mütalaa edilmesi kabul edilen diğer sanayi dalları bu hâldedir. Çok yaygın ve gerek kalifiye eleman gerekse teçhizat bakımından son derece yeterli bir oto tamirciliği vardır. Oto tamirciliğinin bu derece gelişmiş olması, sadece Gaziantep ve çevresinde değil, çok geniş bir bölgeye hitap ve hizmet edilmesinden ileri gelmektedir. Gaziantep’te sanata karşı zengin bir istidat vardır. Bu sebeple birçok sahada şaşırtıcı teşebbüsler ve neticelere rastlanır. Çok komple, ithal malı bir makinenin gayet modernlikte taklit edilerek aynısının yapıldığını ve çok daha ucuza mal edildiğini görmek de mümkündür. Hiç umulmadık yaratıcı örnekler görmek mümkündür. Sanayi çeşidi boldur; çalışanların sayısı, yatırılan sermaye ve kullanılan muharrik kuvvet gibi umumiyetle tatbik edilen kriterler nazarıitibara alındığı takdirde, küçük sanayi niteliğinde olan bu ufak ünitelerden hemen hemen hiçbirisi seri imalata geçmemiştir. Umumiyetle bunlar ihtiyaca göre ve sipariş üzerine çalışmaktadırlar.

Bahis konusu edilen sanayinin bugünkü hâlini değiştirmek, modern sanayicilik ölçülerine göre birleşmelerini ve teşkilatlanmalarını sağlamak için yerli ve yabancı uzmanların fikirleri alınmış; mahalli ve hükümet çapında çalışmalar olmuştur. Çalışmalar devam etmektedir. Ancak bugüne kadar tatmin edici bir sonuca ulaşıldığı iddia edilemez.

Yerli ve yabancı uzman ve müşahitler, ilgili ve yetkili merciler müşterek ve değişmez bir kanaate varmışlardır: Gaziantep’te zengin ve yüksek kabiliyetli bir küçük sanayi potansiyeli mevcuttur ve bu potansiyeli kanalize etmek, bu potansiyelden Türk ekonomisi hesabına yararlanmak lazımdır. Bunun başarılabilmesi için çeşitli fikirler ve metotlar ileri sürülmüş ve ortaya çıkmıştır. Konu önemiyle mütenasip olarak hükümetçe ele alınmış; Sanayi Bakanlığı ile İmar ve İskân Bakanlığı çalışmaları deruhte etmiştir.

Hükümetçe yapılan işler arasında; Gaziantep’in sınai bünyesinin yetkili uzmanlara tetkik ettirilmesini, Gaziantep’in küçük sanayi bakımından pilot bölge ilan edilmesini ve Gaziantep’e bir sanayi sitesi yapılmasına karar verilip teşebbüse geçilmesini sayabiliriz.

Bugünkü hâliyle münferit, cılız üniteli ve programsız bir bünyeye sahip görünüşü olan sanayimiz için müessir bütün faktörler hesaba katılarak tayin edilen ilk merhale; montaj sanayiine yardımcı, ihtisaslaşmış bir sanayi hüviyetine sokulmasıdır. Bu merhaleye varmayı güçleştiren çeşitli sebepler müşahede edilmektedir ve bunları iki grupta toplamak mümkündür:

1. Sermaye kifayetsizliği.

2. İş hacmine ve bünyeye uygun kredinin olmayışı.

3. Teknik bilgi noksanlığı.

4. İşletmecilik ve pazarlama alanlarında yetişmiş elemanların bulunmayışı.

5. Bugünkü iş ve gelir seviyesinin sahipleri tarafından tatminkâr bulunuşu.

6. Münferit ve müstakil iş sahibi olma yolundaki mevcut ve kuvvetli duygu ve temayül dolayısıyla kolektif çalışma ve teşebbüs alışkanlığının tesis edememiş olması.

Birinci grup sebeplerin belli başlıları bunlardır. İkinci grup sebepler arasında:

1. Enerjinin kifayetsiz ve pahalı oluşu.

2. Ham madde kaynaklarından, büyük pazarlardan ve irtibat kurulması düşünülen sanayi merkezlerinden uzak oluşu.

3. Şehirde sanayi mıntıkası olarak ayrılan yerlerin mahdut ve çok pahalı olması dolayısıyla ucuz ve ihtiyaca yetecek kadar kuruluş yeri edinmenin çok güç oluşu önemli sebepleri teşkil etmektedir.

1966 yılı Gaziantep şehri sanayii hakkında daha açık bir fikir vermek için çeşitli iş kolları ve iş yeri sayısını aşağıya alıyoruz:

Gaziantep’te yapıldığı tespit edilen makine ve diğer mamuller aşağıya çıkarılmıştır:

45 ila 200 vat arasında elektrik motorları, şarap ve su santrifüjleri, tezgah matkapları, hava karmaları, soğuk hava dolapları (buzdolapları) ve odaları, mekik, akümülatör, kampana, piston gömlek, cendere, vantilatör aspiratör, su tesisatı malzemeleri (T, kama, dirsek, kampana), torna tezgahı, helva makineleri, leblebi kavurma makineleri, dondurma makineleri, bisküvi fırınları, iplik kurutma santrifüjleri, çikolata makineleri, şekerleme imalında ve ambalajında kullanılan makineler, dokuma makineleri, çakar (desen) makineleri, elektrik kaynak ve punta kaynak makineleri, marangoz makineleri (planya, matkap, freze), oto hava frenleri, tuz öğütme makineleri, bulgur ve un değirmenleri, üzüm ezme presleri, şarap filtreleri, otomatik kahve kavurma makineleri, et makineleri, briket makineleri, taş kırma konkasörü, hidrolik caraskal, egzoz (susturucu), sabun kesme ve damgalama makinesi, elbise temizleme makinesi, sanayi gaz ocakları, tanker, itfaiye merdiveni, profil kesme makineleri, irmik sansürü ve emme makineleri, üst kapak, kolektör, ön aks, lambri ve dişliler gibi çok çeşitli oto parçaları yapılmaktadır. Gaziantepli sanayicilerin büyük gayreti ile bugüne kadar inanılması güç bir seviyeye ulaşılmıştır. Gaziantep’e çekilen elektrik nakil hatlarının tamamlandığında, Gaziantep özel teşebbüsünün daha hızlı gelişeceğine, yukarıda sıraladığımız birçok zorluğu da halledeceğine inanıyoruz. H. Y.

(NOT: Bu yazının bir kısmı aynen, yarıdan fazlası da özet olarak Gaziantep Ticaret ve Sanayi Odası yayınlarından alınmıştır.)