Gaziantep’te sabunculuk ne zaman ve ne şekilde başlamıştır? Elimizde yazılı bir belge olmadığından bu soruya cevap vermek güçtür. Bugün Gaziantep şehrinde mevcut sabun fabrika ve imalathaneleri içinde en eski olanı, 59 yaşındaki (Bakkal Sabun Fabrikası)’dır. Bakkal Sabun Fabrikasını 1900 tarihinde Gaziantep’te kuranlar Mehmet Sait ve Hacı Abdülkadir isimlerinde iki kardeştir. Şirketi; kardeşlerin en büyük oğulları olan Mehmet Kâmil Yetkin ile Mehmet Ali Yetkin devam ettirmişlerdir. Kurucu iki kardeş benim dedelerimdir. Kâmil Yetkin babam, Ali Yetkin ise dayımdır. Bu yakın büyüklerimden senelerden beri edindiğim bilgiye göre: Gaziantep’te sabunculuğun eski bir tarihi vardır. 19’uncu asırda Gaziantep’te hemen hemen bütün sanatlar ve sanayi Ermenilerin elinde bulunduğu hâlde, sabunculuk Müslüman Türklerin elinde imiş. Bilindiği gibi dinimiz temizliğe büyük önem verir. Temizliğe verilen büyük önem, sabunculuk sanayisinin Müslüman Türkler arasında gelişmesine başlıca sebep olmuş.
Babam Kâmil Yetkin’in tahminine göre: Gaziantepliler sabunculuğu güneyden, Müslüman Araplardan öğrenmişlerdir. 19’uncu asrın sonlarında ve 20’nci asrın başlarında Gaziantep’te en tanınmış sabuncular: Übeyrizade, Hayri Atay ve Mahmut Dâi imiş. Gaziantep’te 19’uncu asırda bugün olduğu gibi, sabunun ham maddesi bölgede yetiştirilen zeytin ağaçlarından elde edilirmiş. Ham madde olarak haşhaş ve generçek yağları da az miktarda kullanılırmış. Son yıllarda zeytinyağının sabun imalinde kullanılması yasak edildiğinden çok çeşitli yağlar kullanılmaktadır.
1938 yılına gelinceye kadar Gaziantep’te sabun taş kazanlarda pişirilirdi. Taş kazanlar imalathanenin zemin katında bulunurdu. Taş kazanların çoğu; 3,5 metre çapında, 1,5 metre derinliğinde, sıcağa dayanıklı taştan örme kısımdan meydana gelmiştir. Taş kazanın tabanında, orta kısmında 1-1,5 metre çapında madeni bir parça vardır. Birçok kazanda bakır olan madeni parçanın altında ocak bulunuyordu. İmalathanenin ocağı, yerin altında tam taş kazanın altında orta büyüklükte bir oda şeklinde idi. Ocağın bacası kare kesitinde taştan yapılmıştı. Ocağın önünde yakacakların yığın hâlinde bulundurulacağı bir boşluk vardır. Boşluktan yerin üstüne geniş taş merdivenlerle çıkılırdı. Ocakta odun yakılırdı. Bir kazan yağ, bir hafta müddetle gündüzleri devamlı pişirilmek suretiyle sabun hâline getirilirdi. Taş kazan usulü sabun pişirme, çok fazla odun sarfına sebep olurdu; ısınan büyük kısım işe yaramazdı.
İmalathanenin zemin katında, taş kazanın yakınında birbiriyle irtibatlı 7-8 göz derin olmayan kuyular vardı. Bu kuyularda yağı sabunlaştıracak olan sıvı hazırlanırdı. Suriye tarafından "kereker" adı verilen bir madde getirilirdi. Kereker kireçle birlikte muameleye tabi tutulur ve sabun için lüzumlu eriyik elde edilirdi. Bu kuyulardan kovalarla hazırlanan eriyik alınır, yağın kaynamakta olduğu taş kazana usulüne göre boşaltılırdı. 1930-1935 yılları arasında kerekerin yerini sudkostik aldı. 1938 yılında ise eriyikler kovalar vasıtasıyla değil, motor kuvvetiyle borularla kazana verilmeye başlandı.
1938 yılında ilk defa Bakkal Sabun Fabrikası taş kazan usulünü terk etti. Ayvalık usulü, demirden kazanlarda direkt alevle sabun pişirilmeye başlandı. Yeni usul daha iktisadi olduğu için Gaziantep’te mevcut bütün imalathaneler tarafından kısa zamanda benimsendi. 1938 yılında Bakkal Sabun Fabrikası tarafından İzmir bölgesinden getirilen mütehassıs işçiler, Gaziantep sabunculuğunda yeni bir devir açtılar. İstihsal şekli ıslah edildi. İstanbul tipi sabun imaline Gaziantep bölgesinde de başlanılmış oldu. 1957 yılında yine Gaziantep'te ilk defa Bakkal Sabun Fabrikasında istimle sabun pişirme usulü tatbik edilmeye başlandı. İstimle sabun pişirme daha iktisadi idi.
Taş kazanda pişen yağ sabun hâline gelince bir müddet dinlendirilir ve kovalarla kalıp yerlerine taşınır, istenilen kalınlıkta yere serilirdi. Serilen sabunun yere yapışmaması için, yere ince beyaz toprak dökülürdü. 1938 yılında ilk defa Bakkal Sabun Fabrikasında sabun kalıpları altında toprak yerine kâğıt kullanılmaya başlandı. 1943 yılında Gaziantep Ticaret Odası sabun kalıpları altında sözü geçen beyaz toprak kullanılmasını yasak etti.
Kazandan alınan sıvı sabunun katılaşması için kullanılan sergi yerleri, geniş düzlüklerdi. Sergi yerleri umumiyetle imalathanenin birinci katında bulunurdu. 1938 yılından sonra 1-1,10 metre eninde ve boyları imalathane sahasına göre değişen, tahtadan veya betondan yapılmış sabit sergi sahaları kullanılmaya başlandı. Sergi yerinde donmaya terk edilen sabun kesilecek duruma gelince; beş bıçağın bir arada olduğu ucu sopalı bir aletle kesilirdi. İstenilen büyüklükte kesilen sabun kalıpları damgalanır, salaba yapılır ve depoda üst üste aralıklı dizilerek aylarca kurutulmaya terk olunurdu. Bunları hususi surette yetişmiş işçiler yapardı. Aylarca kurutulan sabun taş gibi sert olurdu. Antep kuru sabunları geniş sermaye ister ve pahalıya mal olurdu. Bugün de kuru sabun imali geniş ölçüde devam etmektedir. İstanbul tipi sabunlar daha ucuz ve dış görünüş bakımından gösterişli olduğu için kullanış sahası gittikçe genişlemektedir.
Antep tipi kuru sabunların muhtelif çeşitleri vardır. Yeşil renkli ve "karlı" dedikleri yeşilli beyazlı sabun; daha ziyade Elazığ, Malatya, Diyarbakır, Muş, Van bölgelerinde tutunmuştur. Beyaz sabunlar kurudukça sarımtırak bir renk alırlar. Her bölge tüccarının istediği sabun tipi, kalıbının büyüklüğü, sabun imalatçıları tarafından iyi bilinir. Gaziantep’te imal edilen sabunlar Güneydoğu ve Doğu Anadolu'da geniş ölçüde satılır. İstatistiklere göre Gaziantep vilayetinde imal edilen sabunlar 1.200.000 vatandaşın yıllık sabun ihtiyacını karşılamaktadır.
Türkiye Ticaret Odaları istatistiklerine göre Gaziantep vilayetinin Türkiye sabun imalatında yeri şöyledir:
1957 yılında Türkiye’de 407 sabun imalatçısı vardır. 103 imalatçı İzmir vilayetinde, 86 imalatçı da Gaziantep vilayetinde bulunmaktadır. İmalatçı çokluğunda ikinci olan Gaziantep ilini 60 imalatçı ile Aydın vilayeti takip etmektedir.
1957 yılında Türkiye’deki imalathanelerin günlük kapasiteleri 458 tondur. İzmir imalathaneleri günde 193 ton, İstanbul sabuncuları 102 ton, Aydın imalathaneleri 72,5 ton sabun imal edecek kapasitededir. Gaziantep sabun imalathaneleri ise günde 47 ton kapasite ile Türkiye’de dördüncü gelmektedir.
1955 yılında Türkiye’de elde edilen sabun miktarı 52.115 tondur. 20.804 tonla İzmir vilayeti birinci, 8.015 tonla İstanbul vilayeti ikinci, 5.738 tonla Bursa ili üçüncü, 3.731 tonla Aydın ili dördüncü, 3.378 tonla Gaziantep vilayeti beşinci gelmektedir.
1955 yılında istihsal edilen sabunun değeri 94.504.300 liradır. 33.957.000 lira ile İzmir ili birinci, 16.997.300 lira ile İstanbul vilayeti ikinci, 10.296.700 lira ile Bursa ili üçüncü, 9.259.000 lira ile Gaziantep vilayeti dördüncü gelmektedir.
1955 yılında Türkiye sabun imalatçılarının sabit ve mütedavil sermayeleri 110 milyon liradır. Sabun sanayiine İzmir vilayeti sabuncuları 46 milyon lira, İstanbul sabuncuları 13 milyon lira sermaye bağlamışlardır. Gaziantep vilayeti sabuncuları ise 10.800.000 lira sermaye bağlamak suretiyle Türkiye’de üçüncü gelmektedirler.
Gaziantep vilayeti içinde sabun imalathaneleri Gaziantep, Kilis ve Nizip şehirlerinde toplanmıştır. 1955 yılında Nizip’te 31, Gaziantep’te 29, Kilis’te 26 müessese bulunmakta idi. Sabun imalathanelerinin 1957’de günlük kapasiteleri: Gaziantep şehrindekilerin 23,3 ton, Nizip imalatçılarının 15 ton, Kilis imalatçılarının 8,5 tondur. 1955’te senelik istihsal: Gaziantep’te 2.165 ton, Nizip’te 1.200 ton, Kilis’te 13 ton olmuştur. 1955’te Gaziantep sabuncularının 8 milyon, Nizip sabuncularının 2 milyon, Kilis sabuncularının 800.000 lira sabit ve mütedavil sermayeleri vardır.
Gaziantep Ticaret Odasından alınan bilgilere göre 1959 yılına ait istatistikler şöyledir: Gaziantep şehrinde Ticaret Odasına kayıtlı 35 sabun imalatçısı vardır. Bu imalatçıların bir yıllık sabun imali kapasitesi 3.270.992 kg’dır.
1. Sınıf Sabun İmalatçıları (Kapasite Sırasına Göre): Kâmil, Ali Yetkin Ortaklar Kolektif Şirketi; Abdülkerim Sayın; Süleyman Afkan ve Mahdumları Kolektif Şirketi; Güven Sabun İmalathanesi (M. Hilmi Üzümcü); Sakıp ve Ekrem Görgün; İ. Hüseyin İnci; Osman Nuri Pekmezci.
2. Sınıf Sabun İmalatçıları: Mustafa Humanızlı; Mehmet Ali Özahi; Niyazi Sabun; Abdülkadir Söylemez.
3. Sınıf Sabun İmalatçıları: Burhan Eralp, Mustafa Görgün, Reşit Büdeyri; Muhtar Can; Celâl Arıcı; Sait Söylemez; Osman Üzümcü; Hakkı Özmen; Mehmet Şahin; Görenler; Celâl Görgün; Nevres Fesli.
4. Sınıf Sabun İmalatçıları: Kâmil Çopur; Vahit Özuslu; Hayri Kafadar; Ahmet Battalbey; Hakkı Özmer; Sait Kazaz; Behram Kütah; Fevzi Kazaz; Ali Elmalı; İhsan Baharoğlu.
Hulûsi YETKİN
