Tarihî vesikalara göre Gaziantep’te “Merkezî Amerikan Misyonu” adı altında eylemde bulunan cemiyetin kurucusu Doktor Azaria Smith’tir. A. Smith, 1847-1848 yıllarında Antep’te bir kilise ve bir hastahane meydana getirmiş ve bunlar aracılığı ile çevrede etkili olmanın yollarını aramıştır.

Beyrut’tan M. D. George E. Post ile M. D. Van Dyck, Antep’te bir kolej ve tıp departmanı açılmasını A. Smith’e önerdiler. Ve her üçünün de gayreti ile Amerika’da faaliyete geçirilip kolej açılmıştır. Bu kolejin ilk nüvesi bir "High School"dur. Okulun müdürü de Dr. Hamlin’in öğrencisi olan Zenop Varjabed’dir. Okulun kuruluşunda yardımcı olan Bay Zenop öldükten sonra yerine A. Bezciyan atanmıştır.

1871'de Antep’e gelen Doktor N. G. Clark, bu bölgede misyon faaliyetlerine devam ederken halkın etkisiyle Amerika’ya (misyon merkezine) bir rapor yollayıp mevcut koleje bir yüksek kısmın ilavesini istemiştir. Yapılan misyon etütleri sonunda Dr. N. G. Clark’ın teklifi olumlu karşılanıp yüksekokulun Besni’de açılmasına karar verilmiştir. Ancak Antep’teki okulun öğretmenleri ve Protestan cemaatinin uğraşıları sonunda yüksekokulların ve tıp departmanının Antep’te kurulması sağlanmıştır. Bu karar değişikliğine tesir eden sebepler arasında Antepli Türklerin yaptıkları büyük bağışlar rol oynamıştır. Örneğin kolej ve hastahane kliniklerinin arazisinin tamamına yakın kısmı Kethüdazade Taha Efendi (Göğüş) tarafından bağışlanmıştır.

Doktor T. C. Trowbridge yüksekokulların müdürü olarak tayin olduktan sonra yapılan yardımlarla kuruluşun bütün eksiklerini tamamlamış ve Tıp Fakültesi 1874 yılı baharında öğrenime başlamıştır. 1874 yılında öğrenime başlayan ve Yüksek Öğretmenlik, Hekimlik, Yüksek Din Bilimi ve İktisat dallarında öğrenim yapan Merkezî Türkiye Kolejleri ilk mezunlarını 1880 yılında vermiş ve bunlardan 21 tanesi doktorluk dalında olmuştur. Bu sayı 1885’te 19 ve 1888’de de 12 olmuştur. (Bu bilgilerden ilk mezunlara ait olan 21 rakamı Alice S. Riggs’in kitabından alınmıştır.)

Tıp dalının kapanışından sonra ise diğer üç dalda öğretimine devam etmiş olan bu kolejlerin tıp departmanının kapatılış sebebi daha önceki yazılarımızda belirtilmiştir. 1888’de Dr. Trowbridge ölünce yerine Dr. Americus Fuller geçtiği zaman beşi Amerikalı, beş tanesi de Ermeni asıllı Antepli olmak üzere 10 profesör vardı. Bunlara ilaveten bir İngiliz bayan Dr. ile bir Ermeni Dr. da öğretim görevlisi olarak görev almıştı.

1888’de kolej ve yüksekokullarda 133 öğrenci okumaktaydı. Bu sayı, iki yıl önceki sayıya göre daha azdır. Buna da sebep olarak iki faktör gösterebiliriz. Birincisi: Kolejin malî zorluklar sebebiyle her öğrenciden bir miktar para istemesi (her öğrenci için 50 dolar). İkinci sebep ise: Gregoryen Ermenilerin çocuklarının koleje ve kolejin yüksek kısmına devamını önlemeye çalışmalarıdır. Bütün bu sebepler yanında kolej kendi kendini devam ettirmiş ve ancak 2.600 dolarlık yıllık yardımla yetinmiştir.

Merkezî Türkiye Kolejleri 1890-1891 yılında büyük bir yangınla %70 oranında tahribe uğramış; ancak halkın yardımıyla aynı yıl içinde onarılmıştır. Onarıma sarf edilen paranın bir kısmı daha önce (1885) tıp okulunun gelişimi için Antepli Türkler tarafından yapılan bağışlardan karşılanmıştır. Örneğin Hasanzade Ömer Efendi 235 altın, Hacı Abdurrahman Efendi 47 altın, Hacı Hüseyinzade Mehmet Efendi 10 altın ve Izrapoğlu Mahmut Efendi 10 altın vermişlerdir.

Bu yardımlar ve daha sonraki yıllardaki yardımlarla her türlü ihtiyacı karşılanan hastahane, “Büyük Kırım” dolayısıyla Türk ve Ermeni Anteplilerin yardımlarından mahrum kalmıştır. Elde olan geliri de yalnız Hristiyan kitlenin tedavilerine, ilaç ve ihtiyaçlarına sarf edilmiştir. Kolejin yüksek kısımlarından 25 yılda 258 kişi mezun olmuştur. Bunların 56 tanesi yükseköğretmen, 56 tanesi doktor, 44 tanesi yüksek din adamı ve 35 tanesi de iktisatçıdır.

1899 tarihinde kolejin yüksek kısmı Antep’te kapatılmış ve Beyrut’a nakledilmiştir. Bu tarihten itibaren kolej, öğrencilerini yalnız yükseköğrenime hazırlayan bir okul olarak faaliyette bulunmuştur (şimdiki liselerimiz gibi). Aşağıda; 1908, 1910, 1915-1920 yıllarına ait Amerikan Koleji ve Hastahanesiyle ilgili bilgiler de sunulmaktadır:

1908 yılında Dr. ve Misis Shepard’ın Antep’e gelişlerinin 25. yılı kutlanırken kolejdeki öğrenci sayısı da 160 ve toplam mezun sayısı 300’ü bulmuştur. Dr. Shepard devamlı olarak hastahane ile meşgul olmuş, Tıp Fakültesi öğretime devam ettiği sürece de onun reisliğini yapmıştır. Daha sonraları hastahanenin büyümesinde, tıbbi faaliyetlerin artmasında ve sağlık durumlarının düzeltilmesinde büyük hizmetleri olmuştur. Bayan Shepard ise yıllarca önce “iğne işi” veya hastahane işi diye bilinen işin yayılıp gelişmesi için uğraşmıştır. Bu “iğne işine” sonraları hastahane işi denmesinin asıl sebebi budur. 1908 yılının Merkezî Türkiye Kolejleri bakımından diğer kayda değer bilgileri ise şöylece özetlenebilir: Dr. Shepard törenine gelenlerden ve onun eski öğrencilerinden 200 altın lira kadar bir para toplanmış, bu para ile hastahaneye yeni bir pavyon ilave edilmiştir. Alice C. Baver, New York’tan Antep’e gelmiş ve Miss Trowbridge’in yerini almıştır. Doktor ve Misis Ent Jiwart, Diyarbakır’a Amerikan Hastahanesi'ni açmak için Amerika’dan gelmiş ve Antep’te kalarak Türkçe ve o bölgenin yaşantısı hakkında öğrenim yapmıştır. Doktor ve Miss Goodselle de Hacın’a tayin olup Amerika’dan bu yer için gelmişken Antep’te kursa tabi tutulduğu sırada Bay Merrill’in Amerika’ya gitmesi üzerine Antep’te kalması için karar değiştirilmiş ve Hacın’a bir başkası yeniden tayin edilmiştir.

İstatistiklere göre 1910 yılını takip eden yıllarda yapılan 42.693 tıbbi müdahaleden 462’si büyük ameliyat, 131’i göz, 67’si mide ve 63’ü kemik ameliyatıdır. Bu ameliyatlardan 9 tanesi ölümle neticelenmiştir. 42.693 tıbbi müdahalenin yalnız 185’i Türk hastalara aittir.

1915-1920 yılına ait kayıtlar ise özet olarak şöyledir: 1915’te hastahane Türkler tarafından devralınıyor. Bu devralış 1918 yılında İngilizlerin Antep’i işgaline kadar devam etmiştir. İngilizler hastahaneyi Amerikalılara devretmişlerdir. 1.09.1919’a kadar Dr. Dewey idaresinde olan hastahane başkanlığını bu tarihte Dr. Lorrin Shepard Amerika’dan gelerek teslim almıştır. 1.04.1920’de başlayan Antep Muharebesi’nden sonra 25 Nisan’da top atışlarından biri hastahane binasına isabet etmiş, bir Ermeni hasta bakıcı ölmüş, bir tanesi de yaralanmıştır. Mayıs ayı sonlarında 20 günlük mütarekede muharebe durmuştur. 28 Haziran’da yeniden başlayan muharebede Fransızlar hücuma geçmişlerse de 42 ölü ve sayısız yaralı vererek hücumda hezimete uğramışlardır. 6 gün sonra Albay Andre beraberinde 5.000 askerle Antep’e gelmiş ve 26 Ağustos’ta ise Dr. Shepard Antep’i terk ederek Lübnan’a gitmiştir.

Antep Harbi sıralarında Merkezî Türkiye Tıp Fakültesi ve Kolejlerine ait binalarda işgal kuvvetleri yerleştiklerinden ve şehirden teslim aldıkları Antep gazilerini bu binalarda hapis ve işkence ettiklerinden, zaferden sonra Gaziantepliler kara günlerinin sembolü olan bu binaların bir kısmını yerle bir edip vatanlarındaki geçici yabancı işgalin izlerini silmişlerdir. Cumhuriyet devrinde ise bu kuruluşlardan yalnız Amerikan Hastahanesi eylemine devam etmektedir.

Uğurol BARLAS