Düyun-ı Umumiye tabiri Fransızcadaki “Dette Publique” karşılığından gelmektedir ve kelime manası itibarıyla memleketimizin Avrupa emperyalistleri tarafından tedricen istila edilerek yarım müstemleke hâline gelişinin bir ifadesidir. Bu sebeple Düyun-ı Umumiye tarihi, Osmanlı İmparatorluğu’nun yarım müstemleke oluş ve mali istiklalini kaybediş tarihidir.

Devlet muhtelif vesilelerle 1591 yılından itibaren içte ve dışta bir takım borçlar edinmiştir. Mesela 1860 yılında imparatorluğun yekûn borçları 774 milyon frankı buluyordu. Borçlar ve sanayinin muazzam masrafları yüzünden 1875 yılında Osmanlı maliyesi iflas etmişti. Bosna-Hersek İsyanı ve Osmanlı-Rus Savaşı dolayısı ile 5 milyon liralık bir borç daha edinilmiştir. Bu borçlara karşılık olmak üzere “Damga”, balık, tuz, tütün ve ipek pazarı on yıl müddetle Avrupalı alacaklılara bırakılmıştı.

Düyun-ı Umumiye’nin ilk şekli Rüsum-ı Sitte İdaresi olarak 22 Kasım 1879’da kurulmuştur. Alacaklı devletlerin vekilleri 1 Eylül 1881’de İstanbul’da toplanarak Rüsum-ı Sitte İdaresinin lağvına ve Düyun-ı Umumiye’nin kurulmasına karar verdiler. Osmanlı borçlarından 5.442.491.451 liralık kısmı Düyun-ı Umumiye’ye dâhil edilmiş ve 1,5 milyon liralık kısım da Düyun-ı Umumiye’nin haricinde bırakılmıştır.

Düyun-ı Umumiye İdaresi Lozan’a kadar faaliyette bulunmuştur. Lozan Antlaşması’nda Türkiye’nin karşısına konan 129.384.910 altın liralık borcun üçte biri bizden ayrılan topraklara, üçte ikisi de bizim hissemize düşmüştü. Son Paris Antlaşması ile alelade bir mesele hâline gelen bu borçlar ödenmek suretiyle Düyun-ı Umumiye tabiri tarihe karışmış oldu.

Bu yazı hazırlanırken Mehmet Zeki Pakalın’ın Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü’nden (C: 1, S: 487), Osmanlı ve Halep salnamelerinden faydalanılmıştır. İstanbul’da Rüsum-ı Sitte ve Düyun-ı Umumiye idarelerinin 1879-1881’de kurulmuş olmasına rağmen Antep’te 1884 yılında kurulmuş, yani İstanbul merkezine bağlı şube açılmıştır.

Aşağıda sırası ile 1884 yılından 1923 yılına kadar Gaziantep (Ayıntap)’taki Düyun-ı Umumiye memurlarının isimleri sunulmuştur:

1884 Rüsum-ı Sitte İdaresi Müdürü: M. Ali Efendi, Başkatip: Ali Rıza Efendi, Sandık Emini: Andon Efendi.

1887 Düyun-ı Umumiye Memuru: M. Ali Efendi, Başkatip ve Sandık Emini: Artin Efendi.

1889 Düyun-ı Umumiye Memuru: Şükrü Efendi, Başkatip ve Sandık Emini: Artin Efendi.

1891 Düyun-ı Umumiye Memuru: Şükrü Efendi.

1892 Düyun-ı Umumiye Memuru: Şakir Efendi.

1894 Düyun-ı Umumiye Memuru: Şükrü Efendi.

1897 Düyun-ı Umumiye Memuru: Şükrü Efendi, Katip: Hüseyin Efendi, Katip: Refiki Mustafa Ağa.

1898 Düyun-ı Umumiye Memuru: Hüseyin Lebib Bey.

1899 Düyun-ı Umumiye Memuru: Fehmi Efendi, Katip: Kamil Efendi.

1900 Düyun-ı Umumiye Memuru: Muhammed Fehim Efendi, Katip: Mustafa Efendi, Müvezzii: Osman Nuri Efendi.

1901 Düyun-ı Umumiye Memuru: Muhammed Fehim Efendi, Katip: Mustafa Efendi, Müvezzii: Osman Nuri Efendi.

1902 Düyun-ı Umumiye Memuru: M. Fehim Efendi, Katip: Mustafa Efendi, Müvezzii: Osman Nuri Efendi.

1903 Düyun-ı Umumiye Memuru: Muhammed Fehim Efendi, Katip: Mustafa Efendi, Müvezzii: Ömer Lütfi.

1904 Düyun-ı Umumiye Memuru: M. Fehim Efendi, Katip: Mustafa Efendi, Müvezzii: Necip Efendi.

1905 Düyun-ı Umumiye Memuru: M. Fehmi Efendi, Başkatip: Kamil Efendi, İkinci Katibi: Mustafa Efendi, Sandık Emini: Corci Efendi.

1907 Düyun-ı Umumiye Memuru: Muhammed Fehmi Efendi, Başkatip: Vasıf Efendi, İkinci Katip: İsmail Efendi, Sandık Emini: Corci Efendi.

1908 Düyun-ı Umumiye Memuru: M. Fehmi Efendi, Başkatip: Basil Efendi, Umumi Katip: Hüseyin Efendi, Sandık Emini: Lonci Efendi.

1910 Düyun-ı Umumiye Memuru: M. Fehmi Efendi, Başkatip: Basil Efendi, İkinci Katip: Fadıl Efendi, Sandık Emini: Conci Efendi.

1913 Düyun-ı Umumiye Memuru: M. Fehmi Efendi.

1914 Düyun-ı Umumiye Memuru: Mustafa Nedim Efendi, Başkatip: Hasan Efendi.

1915 Düyun-ı Umumiye Memuru: Saadet Necip Efendi, Başkatip: Hasan Efendi, Sandık Emini: Ohannes Efendi.

Birinci Dünya Savaşı’nın başlaması üzerine borçlu olduğumuz devletlerle harp hâlinde olduğumuzdan Düyun-ı Umumiye teşkilatı kaldırılmış ve mağlubiyetimiz üzerine yeniden kurulmuştu. Birinci Cihan Harbi mağlubiyetimizden Lozan Antlaşması’na, yani 1923 yılına kadar Antep’te Düyun-ı Umumiye memurluğu Vicen Hakî Efendi uhtesinde bulunmuştur.

Düyun-ı Umumiye memurlarından çoğu Ermeni idiler. Kendilerine mahlas olarak Arap isimleri alırlardı; mesela: Vicen Hakî, Mustafa Nedim ve Saadet Necip gibi.

Uğurol BARLAS