Asırlardan beri Gaziantep’te yapılan binalar, çevrede pek bol bulunan taşlardan yapılırdı. 1962 yılında Gaziantep Çimento Fabrikasının faaliyete geçmesinden sonra Gaziantep’te ilk brikethaneler kuruldu. Briketler inşaat sahiplerinden büyük rağbet gördü. 1964 yılında sayısı onu geçmeyen brikethanelerin sayısı 1966’da 77’ye yükselmiş, 1968’de yüze yaklaşmıştır. 1968 yılı Gaziantep’inde gecekondular bile briketten yapılmakta, taş ocakları arka arkaya kapanmaktadır. Son birkaç yılda briketçilik, Gaziantep’in çehresini birdenbire değiştirmiştir. Yüzlerce yeni bina, arka arkaya 7-8 katlılar da dâhil yükseliyor.
Fehmi Anlaroğlu arkadaşımızın "Gaziantep’te En Eski Türk El Sanatı Taşçılık Ölüyor" başlıklı yazısı gelince, "Taşçı Davut Özpolat ustanın sözleri gerçek midir?" diye düşündüm ve aynı konuda briketçi Cevdet Eren ile briketçi Mehmet Akalın’ın görüşlerini de aldım.
Taşçı Davut Özpolat briketlerin çok çürük olduğunu, havara taşından yapılan briketlerin sağlam olmadığını iddia ediyor. Briketçiler ise havara taşından yapılmış bir brikete rastlamadıklarını; briketlerin Narlı veya Fırat kumu ile çimento karışımından yapıldığını, Gaziantep’te pek bol bulunan sert beyaz taşın makine ile kırılarak briket imalinde kullanıldığını, bazı briketlerde cürufa ve dere kumuna da rastlandığını ilave ettiler. Briketlerin kurumadan satıldığını, inşaatta kullanılırken kolaylıkla işlendiğini ve fakat zamanla briketin sertleştiğini, bir yıl dinlenen brikete çivinin dahi çok zor çakılabildiğini beyan ettiler. Çürük briketin bir çocuk tarafından dahi bilineceğini, havaradan yapılacak briketlerin inşaat sahibi ve ustalar tarafından alınmayacağını söylediler.
Briketin taşçılığın yerini alış sebeplerinin başlıcalarını briketçiler şöylece sıraladılar:
Briket duvarlar, taş duvara nispetle daha az yer kaplarlar. Briket duvarın kalınlığı 10, 15, 20 santimetredir. Arsanın dar ve kıymetli olduğu yerlerde briket tercih edilmektedir.
Briket daha ziyade betonarme binalarda ara bölmelerde kullanılmaktadır. Betonarme ile 7-8 katlı binalar kolaylıkla yapıldığı hâlde taştan yapılan binalar ise 3-4 katı geçmiyor. Briket, taşa nispetle hafif olduğundan fazla ağırlık olmasın diye betonarme binalarda tercih edilmektedir.
Briketleri birbirine birleştiren ara malzemesi ince kum, kireç ve çimentodur. Briket duvarlarda her briket diğer briketle kaynıyor, sökülmüyor. Taş duvarlarda ise ara malzemesi toprak ve kireçtir. Taşlar birbirinden kolaylıkla ayrılıyor, sağlam duvar olmuyor.
Briketlerin içi boş olduğundan sıcak ve soğuğu taşa nispetle daha az geçiriyor.
Briket duvar, taş duvara ve bilhassa havara duvara nispetle daha az nem muhafaza ediyor.
Briket duvarı inşa etmek, taş duvara nispetle çok ucuza mal oluyor.
Taş duvar inşaatı çok uzun zaman aldığı hâlde briketle inşaat çok kısa bir zaman alıyor.
Briket üzeri çok defa çimento sıva ile kaplanıyor. Bir-iki yıl sonra bu sıva o kadar sertleşiyor ki çivi dahi çakılamıyor. Briket duvarlarda tahtakurusu gibi haşerenin yuva yapması, saklanması mümkün değildir. Taş duvarlar ise Antep suvağı veya kereste ile kaplanıyor. Antep suvağı çimento sıvaya nispetle sağlam olmuyor. Kereste kaplama çok pahalıya mal oluyor.
Briket, taşa nispetle bol sayıda ve ucuza mal ediliyor ve inşaata kadar traktörlerle teslim ediliyor. Taşın ise yonuculuk işi çok vakit alıcıdır, pahalıdır ve inşaat sahiplerini bezdiricidir. Briketin süratle taşçılığın yerini almasında taş yonutucularının halkımıza usanç vermesinin de büyük payı vardır.
Briketçiler taşçılığın tamamen ölmeyeceğini, mermerciliğin gelişeceği kanaatindeler. Betonarme binaların cephe ve merdivenlerinde mermer levhaların daha çok kullanılmaya başlandığını; mezarlıkta ise briketlerin bahçe çitleri yerine kullanıldığını ve aile mezarlarını birbirinden ayırdığını, asıl mezarların ise mermer veya sert taşlardan yapıldığını görmekteyiz.
Gaziantep briketçileri, üç-dört yıl gibi çok kısa bir zamanda gelişmiş; binlerce yıldan beri devam eden taşçılığın geniş ölçüde yerini almış bulunuyor. Briketçiler, modern inşaatı çevre köylere de sokmaya muvaffak olmuşlardır. Kerpiç hazretleri de daha şimdiden birçok köyümüzden kovulmaya başlanmıştır. Briket, kerpice de son zamanlarını yaşatıyor. Kerpicin son günlerini yaşaması, geleceğin modern Türk köylerinin ilk habercileri olduğu için sevinçliyiz.
Hulusi YETKİN
