Bu yazıyı hazırlarken Nafi Erkılıç Bey’in tarihî evraklarından, Cemil Barlas’ın fikirlerinden ve Amerikan Hastanesi Müdürü Mr. Isely’nin bilgilerinden faydalanılmıştır.

Amerikan Hastanesi: Amerikan Hastanesi fikri, ilk gelen misyonerlerden Azariah Smith tarafından 1847 yılında ortaya atılmış; fakat kendisinden sonra kendi adına yapılmaya başlanmış ve 1886 yılının sonlarında tamamlanmıştır. Hastane, Kolej Tıbbiyesi kısmına bağlı bir klinik olarak faaliyete geçtiği zaman Dr. Shepard’ın (Büyük Shepard) idaresi altında idi. Shepard’ın otuz yıllık çalışmasından sonra gelişen hastaneye, doktorun ölümü üzerine Dr. Hamilton tayin olmuşsa da kısa bir müddet sonra değiştirilerek yerine Dr. Dewey getirilmiştir. 1958 sonbaharına kadar vazife gören Dr. Dewey’in yerine hâlen Dr. Brown bakmaktadır.

Dört doktor ve sekiz hemşirenin bulunduğu hastane personeli altmış iki kişidir. Kırk dokuz yatak bulunan hastanenin idare müdürü, Gazianteplilerin çok sevdiği Mr. Isely’dir.

Amerikan Kızlar Okulu: Şimdi yerinde Amerikan Hastanesi hastabakıcıları yatakhanesi bulunan Kızlar Okulu, Hicrî 1275 (M. 1859) yılında Amerikan Bord Şirketi misyon heyetinden Bayan Progis tarafından kurulmuştur. Okul müdiresi, Dr. Merrill’in karısı Bayan Merrill’dir. Kuruluşundan otuz üç yıl sonra, yani 8 Ekim 1308 (M. 1886) tarihinde resmen faaliyete başlamıştır. Okul, rüştiye olarak beş sınıf üzerinden faaliyet göstermiştir.

Bayan Merrill’den başka beşi Osmanlı tebaasından, dördü Amerikan tebaasından olmak üzere dokuz kadın öğretmen ile bir Osmanlı tebaasından erkek öğretmen tarafından idare edilen okulda; 68’i neharî (gündüzlü), 32’si yatılı olmak üzere 100 öğrenci okurdu. Okulun mülkiyeti, Amerikan tebaasından Dr. Shepard (Büyük Shepard) adına kayıtlı idi.

Gaziantep’te Amerikan Koleji: Kolej binası, Hicrî 1289 (M. 1872) tarihinde Amerikan Bord Şirketi misyonerlerinden Trowbridge tarafından kurulmuştur. Okul müdürü Dr. Mr. Merrill’dir. Binaların arsaları, Amerikan Bord Şirketi'ne Gaziantep’in ileri gelenlerinden Hacı Taha Efendi tarafından teberru edilmiştir.

Kuruluşundan sonra 3 Ocak 1293 (M. 1876) tarihinde resmen faaliyete geçen kolejde rüştiye, idadi ve yüksek kısım bulunmakta idi. Yüksek kısım da tıp ve mühendislik dalları üzerinde faaliyette bulunurdu. Kolejde müdürden başka hepsi de Osmanlı tebaasından olan sekiz öğretmen vardı. 79’u yatılı, 66’sı neharî olmak üzere 145 öğrenci okurdu. Beş binadan ibaret olan kolej mülkiyeti, Amerikan tebaasından Mr. Fuller adına idi. Binaların en büyüğü dershane, pansiyon ve bodrum katını ihtiva ederdi. Geri kalan dört bina; Dr. Shepard’ın evi, ofis, kütüphane ve yemekhane olarak kullanılırdı. Okul ve yatakhane olarak kullanılan asıl büyük bina, Millî Mücadele’de Türk kuvvetleri tarafından atılan iki tane on beşlik mermi ile ağır hasar gördüğünden zaferden sonra alıcısı tarafından yıktırılmak üzere satılarak yıktırılmıştır.

Kolejin etrafı; bir tanesi doğuda, diğeri güneyde olan iki kapılı büyük bir duvar ile çevrilmişti. Eskiden kolej dâhilinde bir matbaa ve Dr. Shepard’ın mezarı vardı ki sonradan matbaa satılmış ve mezar Amerikan Hastanesi'ne nakledilmiştir. Kolejin sağlam binaları hâlen askerî lojman olarak kullanılmaktadır. Bugün İstanbul’da bulunan Dr. Shepard, yukarıda adı geçen Büyük Dr. Shepard’ın oğludur.

Yetimevi: Şimdi yerinde Düşkünler Evi’nin bulunduğu Yetimevi, Amerikan Bord Şirketi'nden İngiliz uyruklu Frison tarafından Hicrî 1311 yılında (M. 1894) kurulmuştur. Yatılı olan yetimhanede kızlarla erkekler birlikte bulunurlardı. 73’ü kız, 13’ü erkek olmak üzere 86 çocuk barınırdı. Yetimhanenin mülkiyeti Amerikan uyruğundan Mr. Mardin adına kayıtlı olduğundan, bugün Düşkünler Evi’nin bulunduğu tepeye halk arasında “Mardin Tepe” adı verilmektedir.

H. Uğurol BARLAS