Gaziantep, coğrafi durumu itibarıyla Türkiye’nin Doğu ve Güneydoğu illeri ile Batı illeri arasında bir geçit yerindedir. Doğu ile Batı Türkiye’sini birbirine bağlayan önemli demiryolu ve kara yolları Gaziantep’ten geçer. Doğu ve Güneydoğu illerini İskenderun’a bağlayan İpek Yolu, Gaziantep ilini doğudan batıya baştan başa katetmektedir. En büyük tabii engel olan Fırat Nehri, İpek Yolu üzerindeki Birecik Köprüsü ile Gaziantep ilinde aşılmaktadır. Günün her saatinde ana yollar üzerinde gidip gelen ulaştırma vasıtalarının ve nakliye şirketlerinin Gaziantep’te ticaretin gelişmesinde büyük rolleri vardır.
Doğu ve Güneydoğu Anadolu illerinde yetişen buğday, mercimek, fıstık, pamuk, nohut, meyve gibi zirai mahsullerin çoğu; önemli miktarda hayvan derisi ve sadeyağ gibi hayvansal mahsuller Gaziantepli tüccar, esnaf ve sanayiciler tarafından satın alınır. Doğu ve Güneydoğu illerinden ve Gaziantep ilinden elde edilen ham maddelerin bir kısmı Gaziantep, Kilis, Nizip gibi merkezlerde işlenir; mamul veya yarı mamul hâle getirilir. Mesela mercimek temizlenir, kırılır; malhıta ve mercimek unu şeklinde ihtiyaç bölgelerine sevk edilir. Buğday, Gaziantep’te mevcut fabrika ve imalathanelerde bulgur, makarna veya un hâline getirilir ve bulgurların pek azı Gaziantep’te sarf edilir, büyük kısmı başka şehir ve kasabalara satılır. Suruç, Nusaybin, Pazarcık gibi ziraat bölgelerinden derlenip toplanan pamukların bir kısmı Gaziantep’te çırçırlanır, iplik hâline getirilir, dokunur. Zeytinler Nizip, Kilis ve Gaziantep’te bulunan fabrikalarda zeytinyağı ve sabun hâline getirildikten sonra satılır. Yaş üzümün büyük çoğunluğu şarap, rakı, pekmez, sucuk, kuru üzüm gibi mamul hâle getirildikten sonra satılır veya ihraç edilir. Gaziantep’ten dış ülkelere doğrudan doğruya ihraç edilen mallar 1965’te 55 milyon, 1967’de 60 milyonu bulmuştur. İskenderun ve Mersin, Gaziantep’in ihraç limanlarıdır. Gaziantep’te toplanan ihraç mallarının çoğu İskenderun, Adana, Mersin, İstanbul gibi büyük merkezlerdeki ihracatçılar tarafından dış ülkelere gönderilir. Gaziantepli tüccar elindeki malın büyük kısmını, Batı Türkiye’sindeki büyük merkezlere aktarır.
İstanbul başta olmak üzere Türkiye’nin büyük ticari ve sanayi merkezlerinden veya dış ülkelerden elde edilen her çeşit mal, Gaziantepli toptancılarda bir araya getirilir. Başka bir deyişle Gaziantep ve Kilis, dış ülkelerin ve Batı Türkiye’si büyük merkezlerinin bir pazarı gibidir. Düşük kâr hadleri ile çalışan Gaziantepli tüccar ve esnaf; itimat verici ve ciddi bir iş düzeni kurduklarından, Doğu ve Güneydoğu illerimiz birçok ihtiyaç maddesini Gaziantep’ten sağlamaktadır. Batı memleketlerinden Gaziantep ilinin ihtiyacından beş on kat fazla mal çeken Gaziantepli toptancı tüccar ve esnaf; Doğu ve Güneydoğu illerine en uygun fiyata ve en iyi kalitede inşaat malzemesi, züccaciye, tuhafiye, manifatura, kundura malzemesi, bez, attariye malzemesi, kırtasiye, oto yedek parçası, ilaç, radyo, elektrik malzemesi gibi çok çeşitli malları satar. Başka bir deyişle Gaziantep, Batı Türkiye’sinin mallarını Doğu Türkiye’sine en uygun ve en emin şekilde satan büyük bir ticaret merkezidir.
Gaziantepli tüccar ve esnaf sadece Batı’nın mallarını değil, Gaziantep’te istihsal edilen Gaziantep ili mamullerini de doğu illerine sevk eder. Kuru üzüm, pekmez, sabun, dokuma, kilim, un başta olmak üzere bulgur, şarap, turşu, sandalye, trikotaj ve çorap, plastik ayakkabı, şekerleme, helva, üzümden mamul sucuklar, zeytinyağı, biber, sumak, firik, şal, havlu, çeşitli makine ve alet gibi Gaziantep’te yapılan birçok mal, Doğu ve Güneydoğu illeri tüccarlarına satılır. Son yıllarda yaş meyve ve sebze alışverişi de hızla gelişmeye başlamıştır. Çukurova, Mersin, Hatay ve Gaziantep ilindeki meyve ve sebze bahçelerinden elde edilen yaş meyve ve sebzeler doğu illerine sevk edilmekte; Doğu ve Güneydoğu illerinden elde edilen yaş meyve ve sebzeler de Gaziantep’ten Türkiye’nin batı illerine hızla iletilmektedir.
Doğu illeri ihtiyacı olan birçok makine ve aleti Gaziantep’ten satın almakta, otolarını ve diğer makinelerini Gaziantep’te tamir ettirmektedir. Gaziantep’te tamircilikle meşgul çok kalabalık bir sanatkâr topluluğu meydana gelmiştir.
Gaziantep, Orta Doğu ülkelerinin merkezinde bulunan bir yerdedir. Gaziantep’in kuzeyinde Anadolu ve Avrupa; güneyinde Arap ülkeleri ve Afrika; batısında Akdeniz ülkeleri; doğusunda Mezopotamya, İran, Pakistan ve Asya ülkeleri bulunmaktadır. Tarihin her devrinde Gaziantep veya çevresinde büyük ticaret merkezleri olmuştur: Antakya, Urfa, Halep gibi. Güney ülkelerinin Anadolu ile sıkı alışveriş münasebeti kurduğu devirlerde Anadolu halkı refah içinde yaşamıştır. Gaziantepli ve güneyli iş adamlarımızın Orta Doğu ülkeleriyle sıkı ekonomik ilişkiler kurması için gümrük mevzuatında kolaylıklar ve bazı ekonomik imkanlar sağlanması gerekmektedir.
Hulusi YETKİN
