Gaziantep Koleji, yüksekokulları ve bilhassa Tıp Fakültesi hakkındaki bu yazıyı hazırlarken Berber Varjabet tarafından yazılan Ermenice harfli Türkçe (Ermeni Tarihi) isimli eserden, Misyoner Kenaldin’in İngilizce (Antep Tarihi) isimli kitabından, Doktor Auderer’in (Şark Kiliseleri) adlı kitabından ve Alexsandre Bezciyan’ın Ermenice kitaplarından faydalandım.
Yukarıda adı geçen kitapları okumak için Ermenice alfabe öğrendim; bir kısmını da hâlen hayatta olan Antepli Ermenilere okuttum. Bu yazımın mükemmel olduğu iddiasında değilim; ileride bu işi yapacaklar için faydalı bir kaynak olduğu fikrindeyim. Eksikler için peşinen özür dilerim.
Kolej ve Yüksekokullar Kurulmasından Önceki Durum
Amerikan Bord Şirketinin ilk misyonerinin Gaziantep’e 1819 yılında geldiğine dair vesikalar mevcuttur. Bu misyonerin çalışmaları ile Malta’daki Amerikan matbaası 1822’de İzmir’e naklolundu; burada ilk Türkçe İncil basıldı. 1831 yılında da Antep’e getirildi ve İncil basımı işine devamla 12 yılda 40.000 tane tabedildi.
Orta Doğu’da ikinci kiliseler birliği İstanbul’dan sonra Antep’te kuruldu (1848). Bu suretle Kilikya İttihadı’nın temelleri atılmış oldu.
1886 yılında Maraş’a nakledilen İlm-i İlâhiye Mektebi, 1850 yılında İstanbul’da Doktor Hamlin tarafından Antep’e tayin olunan Zenop sayesinde kuvvetlendirildi. Zenop Hoca, Londra’ya davet edilmişken Antep’e gelmiş; fizik-kimya laboratuvarı kurmuş ve bazı öğrenciler yetiştirmiştir. 1854 yılında 24 yaşında ölünce yerine M. Şinayder tayin edilmiştir. 1866 yılına kadar İlm-i İlâhiye Mektebinin başında bulunan bu zat, okulun Maraş’a nakli üzerine Bursa’ya tayin olunmuştur.
İlm-i İlâhiye okulunun yerine yeni bir okul kuruldu. Orta derecede tedrisat yapan bu okul, 1869 yılında M. Montogomeri ve M. Trobriç, 1871 yılında da M. Ferri tarafından idare edilmektedir.
Kolej ve Yüksekokulların Kuruluşu
Gaziantep Koleji kurulmasını ilk düşünenler M. Confin, Zenop Varjabet, Azarya Simit ve M. Şinayder olmuştur.
1871 yılında 23 kiliseyi temsil edenlerin ve Amerikan Bord Şirketi temsilcisi Misyoner M. Clark’ın da iştiraki ile Adana’da toplanan kongrede; Orta Doğu’da kurulması kararlaştırılan kolej ve yüksekokulun en müsait teklifi yapan şehirde kurulacağı bildirildi.
Anadolu şehirlerinden yalnız Antep ve Maraş bu teklifi benimsediler. Maraşlıların bina, arazi, su ve kereste temin teklifine karşılık Antepliler de binanın yerini, yapısını, her türlü teferruatını ve öğretim masraflarının yarısını kabul ettiler.
1871 yılında Boston’a yazılan teklif mektubunun cevabı 1872 yılında geldi. Bu cevapta: “Kolej ve âli mekteplerin Antep’te kurulmasına, Antep’teki İlm-i İlâhiye’nin de Maraş’a nakledilmesine karar verildiği” bildiriliyordu.
Bu karar üzerine 1872 yılı sonlarında M. Trobriç ile Alexsandre Bezciyan Efendi önce İngiltere’ye, sonra da Amerika’ya giderek oradaki derneklerden para toplayıp geldiler. 1873 yılında da Dr. Clark, Amerika’dan 6.000 altınlık yardım sağladı. Dışarıdan toplanan paradan başka Antepli Ermeniler kendi aralarında 1.600 altın topladılar. Bunlardan Kürkciyan Ağa 300, Nazar Ağa 100, Abit Ağa 120 altın yardımda bulundu.
Binalar için lüzumlu para temin edildikten sonra yer temini ve kararlaştırılması ihtilafa yol açtı. M. Mardin, Mardin Tepe’de; M. Katin, Dülük Baba’da ve M. Adams şimdiki yerinde kurulmasını istiyorlardı. Sonunda M. Adams’ın teklifi kabul olundu.
Kabul edilen yer Gaziantep’in eski eşraflarından Kethüdazade Taha Efendi’nin malıydı. İleri fikirli, açık düşünceli bir zat olan Taha Efendi; para mukabili satın alınmak istenen arazisinin 100 dönümünü “Okul yapılacak yerden para istemem” diyerek kolej ve yüksekokul için hibe ettiği gibi ayrıca 90 altın para yardımında bulundu. Taha Efendi tarafından hediye edilen arazi üzerinde şimdi sanatoryum da bulunmaktadır (Alexsandre Bezciyan kitabı, sayfa: 200).
Bina yaptırmak için kurulan heyette dört Amerikalı ve dört Ermeni vardı. Amerikan heyeti M. Trobriç, M. Peri ve M. Montgomeri’den ibaretti. Bina yapılırken Nazarten Nikoos Ağa ve arkadaşları kolej faaliyetini durdurarak toplanan para ile Tıp Fakültesi yerine Ruhani Mektep kurmak için mücadele ettilerse de bu arzularında muvaffak olamadılar.
Yüksekokulun Faaliyete Geçmesi
Binaların yapım işi devam ederken 11 Kasım 1871’de Kayacık’ta kiralanan bir binada İngilizce öğretimine başlandı. 38 öğrencisi olan bu sınıfa “Freshman” sınıfı denildi. Kolej ve yüksekokul binaları 1876-77’de tamamlandığı zaman yüksek kısımlardaki öğrenci sayısı 85 kişi idi.
Bina yapıldıktan sonra M. Cristicesine, Boston’a mektupla müracaat ederek Antep Tıbbiyesinin kapatılmasını, zira bütün talebelerin bu fakülteye gelerek Maraş Ruhani Mektebine öğrenci kalmadığını bildirdi. Boston’dan gelen cevapta ise tıbbiye idarecilerini bu çalışmaları sayesinde bir üst dereceye terfi ettirdiler. 1878 yılında bazı Ermeni Anteplilerin Padişah’a şikâyeti ile okul mühürlenmiş ve tedrisattan menedilmiş; fakat Maarif Nazırı Münif Paşa’nın müdahaleleri ile yeniden öğretime başlamıştır.
M. Trobriç, Anadolu’da gezdiği sırada iyi hekim bulunmadığını görmüş ve öğrencilerin iyi yetiştirilmesi için lazım gelen hususları tespit etmişti. Fakülteye öğretmen olarak seçtiği doktorlar arasında ilmî bilgi ve tecrübeleri bulunan Dr. Moris, Dr. Suri, Dr. Stevensen, Dr. Mardin, Dr. Bezciyan, Dr. Hamilton, Dr. Noveryalnk ve Dr. Spırt gibi isimler sayesinde iyi doktorlar mezun etmişlerdir. Bu hocalardan Dr. Hamilton 7, Noveryank 12, Spırt 19 yıl öğretim yapmışlardır.
Dr. Trobriç’ten sonra Dr. Spırt fakülteyi idare eder; Dr. Spırt’ın yokluğunda da Dr. Mardin idare ederdi. Cerrahi klinik şefliğini Dr. Sarkis’in yaptığı hastanede hemşire olarak Miss Arnot, Miss Tidil, Miss Valis ve Miss Trobriç çalışmaktaydı. Fakülte kliniği olarak kullanılan hastanede 1882-1888 yılları arasında 56.599 hastaya parasız tedavi ve 4.998 hastaya da büyük ameliyat yapılmıştır.
1887 yılı sonlarında mali sıkıntı ve kadavra için ceset bulunmadığından tıp kısmının çalışmalarına son verilmiş ve fakültede okuyan öğrenciler Amerika’da Yale Üniversitesine nakledilmiştir.
Yüksekokul İdaresi ve İdarecileri
Amerikan Bord Misyoner Şirketi ile varılan anlaşmaya göre yüksekokul aşağıdaki esaslara göre idare edilecekti:
Kolej ve yüksekokul idare heyeti sekiz kişi olacak ve bunlardan dört tanesi yerli halk arasında seçimle seçilecekti.
Yüksekokul hakkındaki her türlü rapor ve dilekçelerin bir sureti Boston’a, bir sureti de Kilikya İttihadı’na verilecekti.
Eksiklikler Kilikya İttihadı tarafından tamamlanacaktı.
Yıllık safi gelir öğretim üyeleri arasında paylaştırılacak ve zarar ziyan olursa ABD Boston merkezi verecekti.
Yirmi beş yıl tecrübe devresi sonunda Yale Üniversitesi ile profesör mübadelesi yapılacaktı.
Öğretmenlerin maaşları ve her türlü ihtiyaçları Amerikan Bord Şirketi tarafından sağlanacaktı.
Kolej ve yüksekokulda öğretmen olarak adı geçenlerden başka birçok profesör vazife görmüştür. Bunlardan:
Dr. Azarya Simit: 1848 yılında Antep’e gelmiş, kolej ve kliniklerin kurulmasında çalışmıştır.
Dr. Alexsandre Bezciyan: 1856 yılında Bebek Ruhani Mektebinden mezun olarak Antep’e gelmiş, Kayacık’ta hususi okul açmış, kolej kuruluşu sırasında ABD ve İngiltere’den mali yardım temin etmiştir. 1872 yılında Yale Üniversitesinde tahsile gitmiş, dönüşte profesör olmuştur.
Dr. Clark: Kolejin ilk idare başkanıdır. 1872-1888 yılları arasında vazife görmüş; bu arada mali yardım temini için Amerika’ya ve iki defa İngiltere’ye gitmiştir.
Dr. Fleurs: 1874 yılında Antep’e gelmiş, 22 yıl vazife görmüş, 1888’de Trobriç ölünce koleje başkan olmuştur.
Dr. Nikkos Sarkis: Maraş İlm-i İlahisini tamamladıktan sonra 1880’de Yale Üniversitesine yollanmış; felsefe, tıbbiye ve ilahiyat okumuştur. 1883’te Antep’e gelmiş, sonradan iki kere Avrupa’ya tetkik seyahatine gitmiştir.
Carlis Piks: 1880 yılında koleje intisap etmiş, 1883’te Paris’e hukuk tahsili için yollanmış, 1887’de dönüp Fransızca hukuk öğretmeni olmuştur. 1894 yılına kadar hocalık yapmış, Kilikya İttihadı idarecilerindendir. Fransızcadan başka İbranice, İngilizce ve Latince bilirdi.
M. Merilli: 1898’de Dr. Fleurs’un yerine başkan seçilmiştir.
Muratyan Efendi: İki yıl Amerika’da müzik tahsil etmiş, Antep’e geldiğinde okula bando kurmuştur; kolejin müzik öğretmeni idi.
Balyozyan, Nikoos, Artin, Moris, Hadikyan, Nensis ve Sunun gibi profesörler de vardı. Antep Koleji ve yüksekokulları öğretmen ve profesörleri, Robert ve Beyrut kolejlerinde olduğu gibi Amerika’dan tayin edilirlerdi.
Yüksekokul Mezunlarının Durumu ve Kolejde Önemli Olaylar
Yirmi iki yılda yani 1871-1893 yılları arasında kolejin yüksekokul kısmından 211 kişi mezun olmuştur. Bunlardan 30 tanesi ticaret, 31 tanesi ruhaniyet, 43 tanesi öğretmenlik, 46 tanesi tıbbiye, 40 tanesi mühendislik, 22 tanesi de muhtelif kısımlardan mezun olmuş ve bu 211 mezundan 6 tanesi eşkıyalar tarafından öldürülmüştür.
1895 yılında Antep çevresindeki bütün memuriyetler Antep mezunları tarafından işgal edilmiştir. Antep Tıbbiyesi mezunları Kilis’te, Londra’da, İskenderun’da, Kahire’de, Beyrut’ta ve Almanya’nın muhtelif şehirlerinde görev yapmıştır. Harzetyan kardeşlerin gazetelerinin 1888 yılında çıkan 49 numaralı nüshasında yazıldığına göre Yale’de profesör olarak vazife görmüşlerdir.
Antep kolej ve yüksekokul binası 26 Aralık 1890’da yandıktan sonra 3.000 altın masraf ile yeniden M. Fleurs ve Dr. Sanders tarafından tamir edilmiştir. Yüksekokullar hakkındaki bu yazı 1900 yılına kadar olan kısımdan bahsetmektedir. Kolej hakkındaki daha fazla bilgi için mecmuamızın Mayıs 1959 sayısına bakınız.
H. Uğurol BARLAS
