Fotoğraf: Gaziantep Çimento Fabrikasının genel görünüşü. Fotoğraf: Tesis Müdürü Uçak Makine Mühendisi Alâattin Tarhan. Fotoğraf: İnşaat Kontrol Şefi İnşaat Yüksek Mühendisi Nail Eker.

25 Haziran 1956 günü Gaziantep’in doğusunda beş kilometre mesafede bulunan “Gölüce” mevkisinde büyük bir inşaat başlamıştı. Bu, Gaziantep Çimento Fabrikası inşaatı idi. Gaziantep’te bir çimento fabrikasının kurulması için teşebbüse geçen Gaziantepliler, hayli uğraşmadan sonra nihayet buna muvaffak olmuşlardı. Türkiye Çimento Sanayii’nin bu işe girmesi, halktan büyük bir çoğunluğun çıkarılan beşer yüz liralık hisse senetlerini alması, bankalar ve belediyeler gibi müesseselerin de buna katılması sayesinde fabrikanın kurulması gerçekleşmiş; 6.250.000 lira keşif bedelli inşaat, 5.452.500 liraya Gaziantep İnşaat Kolektif Şirketi’ne ihale edilmişti.

10.06.1956 tarihinde yapılan mukavele ile 25.06.1956 tarihinde de inşaata başlanmıştı. Hemşehrilerimizden Yüksek Mühendis Beşir Bayram, Yüksek Mühendis Mehmet Dilir Atay, Yüksek Mimar Galip Güllü ve Tüccar Mehmet Camcıoğlu’nun temsil ettikleri Gaziantep İnşaat Kolektif Şirketi sistemli ve metotlu olarak işe girişmiş; Yüksek Mühendis Beşir Bayram ve Yüksek Mimar Galip Güllü inşaat şantiye şefliğinde ve teknik işlerde, Yüksek Mühendis Mehmet Dilir Atay ve Mehmet Camcıoğlu da idari ve malzeme ikmal işlerinde iş bölümü yaparak çalışmaya koyulmuşlardı.

Merkezi Ankara'da bulunan Türkiye Çimento Sanayii T.A.Ş. de Tesis Müdürlüğü ve İnşaat Kontrol Şefliği teşkilatlarını kurmuş; Tesis Müdürlüğüne Kimya Yüksek Mühendisi Kâzım Turgay’ı, İnşaat Kontrol Şefliğine de Faruk Çetiz Tümerkan’ı tayin etmiştir. Bu suretle inşaat işlerini organize ve kontrol edecek teşkilat da tamamlanmıştır.

Fotoğraf: Gaziantep İnşaat Kolektif Şirketi müteahhitlerinden Beşir Bayram.

Sosyal binalar ve tesisler, fabrika tesisleri ve dâhili yollar, demir ve kara yolları iltisak hatları olarak üç kısım hâlinde ele alınan inşaat; 26 ay 20 gün sürmüştür. Mukaveleye göre 18 ayda bitmesi gereken inşaat, 10 aylık bir gecikme yapmıştır. Bu gecikme; sahanın çok kayalık oluşu, su ve elektrik enerjisinden mahrumiyet, buhranlı zaman dolayısıyla akaryakıt, yedek malzeme, taşıt ve kazıcı araçların kolay bulunmaması sebebiyle meydana gelmiştir. Ancak müteahhitle şirketin el ele vererek çalışması bu müşkülleri yenmiştir. İnşaatta 6.600 ton çimento, 1.100 ton demir ve 500 metreküp kereste sarf edilmiştir.

Gaziantep İnşaat Kolektif Şirketi, hayli güçlüklerle karşılaşmasına rağmen emsaline numune olacak güzel ve temiz bir inşaat meydana getirmiş; ikinci Tesis Müdürü Alâattin Tarhan ve dördüncü İnşaat Kontrol Şefi Nail Eker zamanlarında 15.09.1958 tarihinde inşaatı teslim etmiştir. İnşaatın iyi ve matluba muvafık şekilde yapılmasında Kontrol Şefi Nail Eker’in büyük hizmeti olmuştur. Nail Eker ayrıca Gaziantep’te kaldığı üç sene zarfında vazifeşinaslığı, liyakati, tevazuu ve nezaketi ile umumun takdir ve sevgilerini kazanmıştır. Hâlen Devlet Su İşleri Adana Bölgesi Başmühendisidir.

İnşaat bittikten sonra fabrikanın mekanik tesislerine başlanmış; tesisin başlangıcından sonlarına kadar bütün işler, ikinci Tesis Müdürü Alâattin Tarhan zamanında düzenli ve ahenkli olarak yürümüş, hedefine ulaşmıştır. Alâattin Tarhan’ın fabrikayı kuran ecnebi montörlerle iyi münasebeti, tam bir iş birliği hâlinde bulunması, üstün insani vasıflarıyla personelin derin sevgi ve saygısını kazanması, çalışanları daima şevk ve azimle çalışmaya sevk etmiş; bundan dolayı da işlerden verimli neticeler alınmıştır. Bilhassa cemiyet hadiselerinin özellikler arz ettiği, idarecilerin çeşitli problem ve müşkülatlar karşısında kaldıkları o zamanlarda Alâattin Tarhan, işleri düzenli ve ahenkli şekilde yürütmede büyük başarı sağlamıştır.

Alâattin Tarhan’ın tesis devresindeki başarılarından biri de ağaçlandırma işidir. Evvelce girişilerek başarısızlıkla neticelenen ağaçlandırma işini tekrar ele almış; derneğimiz ve Ağaçlandırma Derneği ile daimi iş birliği yaparak bilgili ve metotlu çalışması sayesinde başarıya ulaşmıştır. Bugün Alâattin Tarhan’ın kazandırmış olduğu 6.000 kadar yetişmiş ve yetişmekte olan çeşitli ağaç ve fidanlar fabrikayı süslemektedir. Gaziantep’te 17.03.1958 tarihinden 27.10.1960 tarihine kadar 31 ay 14 gün vazife gören ve hâlen Konya Çimento Sanayii Umum Müdürü bulunan Alâattin Tarhan; bugün Gaziantepliler tarafından her zaman aranıp sorulmakta, faziletine, tevazuuna ve tatlı sohbetine iştiyak duyulmaktadır.

Tesis işleri Haziran 1961’de bitmiş, fabrika 3 Temmuz 1961 tarihinde tecrübe işletmesine açılmıştır. Altı ay süren tecrübe işletmesinde montajdan kalan noksanlıklar dolayısıyla normal sayılabilecek bazı aksaklıklar olmuşsa da fabrikanın imkânlarıyla kısa zamanda giderilmiş; bunlarla elde edilen neticelere göre normal işletme devresi için gerekli tedbirler alınmıştır.

Fotoğraf: Fabrika Müdürü Kimya Yüksek Mühendisi Umur İlişir. Fotoğraf: MUTLU AN: Senelerce süren çalışma sona ermiş, nihayet döner fırın ateşlenmiştir. Resimde Fabrika Müdürü Umur İlişir fırını ateşlerken. Fotoğraf: Elde edilen çamuru pişirerek çimento hâline getiren döner fırın. Fotoğraf: İşletme Şefi Kimya Yüksek Mühendisi Çetin Demirhan. Fotoğraf: Laboratuvar Şefi Kimya Yüksek Mühendisi Suna Demirhan. Fotoğraf: Makine Mühendisi Abdullah Kaleli.

Tecrübe işletmesi devresinde meydana gelen arızaların ve noksanlıkların kısa zamanda giderilmesinde, normal işletmede arızaları önleyici tedbirlerin alınmasında İşletmeler Şefi Çetin Demirhan ve Makine Şefi hemşehrimiz Abdullah Kaleli büyük gayret göstermişlerdir. Bilhassa hâlen Balıkesir Çimento Fabrikası Müdürü bulunan değerli hemşehrimiz Kimya Yüksek Mühendisi Burhanettin Özdemir, montaj nihayetinde gerekli işletme hazırlıklarını yapmıştır. Çimento sanayiinde işinin ehli olarak tanınmış bulunan Burhanettin Özdemir’in yaptığı iyi hazırlık ve almış bulunduğu tedbirler sayesinde tecrübe işletmesi iyi geçmiştir. Fabrika 01.01.1962 tarihinde normal işletmeye geçmiş bulunmaktadır. Hâlen günde 315-340 ton klinker, 460 ton çimento imal edilmektedir.

Fotoğraf: LABORATUVAR: Fabrikanın laboratuvarında yapılan iyi çalışma, çimentonun daimi olarak yüksek evsaflı çıkmasında önemli rol oynamaktadır. Fotoğraf: ENERJİ SANTRALİ: 7.500 kilovat takatte olan santralden şehre cereyan verilecektir. Resimde türbin jeneratörler görülmektedir. Fotoğraf: ATÖLYE: Fabrikanın atölyesi modern tekniğin güzel bir örneğidir.

İmal olunan çimento, emsalinden çok üstün olarak piyasada tanınmış ve tutunmuştur. Fabrikanın hemen 300 metre batısındaki “Cunut” tepesinden alınan ham maddenin cer, tazyik, Le Chatelier, serbest kireç ve kireç standardının en üstün vasfa sahip olmasından, laboratuvarda da bu değerlerin iyi bir çalışma ile her zaman sabit tutulmasından dolayı çimento üstün kalitesini daimi olarak muhafaza etmektedir.

Fotoğraf: YEMEKHANE: İşçi yemekhanesi modern bir yemek salonudur.

Mesela 27 Temmuz 1962 tarih ve 11165 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan normal Portland çimentosu değerleri ile Gaziantep Çimento Fabrikasının değerleri aşağıda karşılaştırılmıştır:

Resmî Gazete Değerleri (Normal Portland):

• Basınç (kg/cm2): 3 gün: 300 | 7 gün: 350

• Çekme (kg/cm2): 3 gün: 22 | 7 gün: 28

Gaziantep Çimento Fabrikası Değerleri:

• Basınç (kg/cm2): 3 gün: 380 | 7 gün: 470 | 28 gün: 550

• Çekme (kg/cm2): 3 gün: 28 | 7 gün: 32 | 28 gün: 36

Görülmektedir ki bu evsaf; yüksek dayanımlı Portland çimentosundan üstün, ilk dayanımı yüksek Portland çimentosuna yakındır. Fabrika bu suretle ilk dayanımı yüksek Portland çimentosunu yapabilmektedir. Bu bakımdan istenilen normun üstünde -tabii olarak- üstün vasıflı çıkan çimento büyük rağbet görmüş olup tercihen Gaziantep’e uzak yerlerden çok miktarda sipariş yapılmakta; civar yerlerin ve mahallin talepleri ile de hemen hemen stok yapılamayarak çıkan çimento kapışılmaktadır. Çimentodaki “Portland” tabiri, çimentonun tarihçesinden gelmektedir. 1825 yılında Leeds şehrinde Aspdin adında bir İngiliz duvarcısı; kalkerle kili karıştırıp pişirmek ve sonra da ezmek suretiyle ilk çimentoyu meydana getirmiştir. Bu çimento o günkü hâliyle Portland şehrindeki gri-yeşil taşlara benzediğinden “Portland Çimentosu” adını almış ve bu ad zamanımıza kadar gelmiştir. Bugünkü çimentoya benzer ilk çimento 1845 yılında Johnson tarafından yapılmıştır.

Çimentonun ham maddesinin temin edildiği saha çok geniş ve zengin olup en fazla 700 metre uzağa gitmek suretiyle asgari 100 sene yetebilmektedir. Şehrin enerji ihtiyacının temini düşünülerek yapılmış olan elektrik santrali, fabrika işletmeye açıldığı tarihten beri yani bir buçuk senedir şehre 4.500 kWh cereyan vermek üzere hazır bulunmaktadır. Ancak belediye fabrikadan şehre hattı çekemediğinden cereyan hâlen verilememiştir.

Fabrika, yapılışı itibarıyla yaş sistem olup döner fırında ve termik santralde fuel-oil yakmaktadır. Bidayette Batman Rafinerisi’nden getirtilen yakıt, Temmuz 1962’den itibaren Mersin Rafinerisi’nden getirtilmeye başlanmıştır. Çimentoyu mümkün olduğu kadar ucuza çıkarmak isteyen şirket, yakıtı daha düşük fiyatla getirme imkânlarını araştırmış; Shell şirketi ile anlaşarak Batman’a göre daha düşük bir fiyatla Mersin Rafinerisi’nden yakıtı tankerlerle getirtmeye başlamıştır. Bu suretle nakliyeden kazanç sağlayan fabrika, şehre cereyan da verirse hayli kâra geçecektir. Gaziantep Çimento Fabrikası, Gaziantep ve havalisinin çimento ihtiyacını mükemmelen karşılamakta; sosyal ve teknik tesisleriyle de modern bir iş yeri bulunmaktadır.