Farsça ve Arapçayı çok iyi bilen, kırktan fazla tarihle ilgili eser veren İbrahim Hakkı Konyalı (Âtî) tarafından yazılan; Celal Varış’ın Kilis Belediye Başkanı bulunduğu 1968 yıllarında Kilis Belediyesi tarafından bastırılan "Âbideleri ve Kitâbeleri ile Kilis Tarihi" isimli eseri, çevremiz konusunda araştırma yapan meraklılara tanıtmak amacı ile 720 büyük sayfa tutan kitaptan bahsetmeyi faydalı bulduk.
Kitabın birinci bölümünde tarihî kaynaklarda Kilis ele alınmakta; Kilis ve çevresinden bahseden eski tarih kitaplarından, seyahatnamelerden parçalar aktarılmaktadır. Kitâbü’l-İşâret fî Ma‘rifetiz-Ziyâret’te Kilis çevresi, Mu’cemü’l-Büldân’da Kilis, Halîl-i Zâhirî’ye göre Kilis, Ayn-ı Ali Efendi’ye göre Kilis, Kâtip Çelebi’nin Cihannümâ’sında Kilis, Evliya Çelebi, Kāmûsü’l-A‘lâm’da Kilis; vilâyet salnamelerinde ve İslam Ansiklopedisi’nde Kilis’in nasıl anlatıldığı ayrı ayrı ele alınmaktadır.
Kitabın ikinci bölümünde "Tarih Boyunca Kilis" başlığı altında; sırayla Firavunlar, Asurlular, Fenikeliler, Hititler, İranlılar, Yunanlılar, Büyük İskender, Selefkîler, Romalılar ve Bizanslılar resmigeçit yapmaktadır. Hazreti Ömer zamanında Kilis’in İslamlar tarafından fethine daha geniş yer verilmekte; Yavuz Sultan Selim kumandasındaki Osmanlı ordularının gelişi ve Osmanlı zamanında Kilis ele alınmaktadır. Bu kısımda Kuyûd-ı Kadîme arşivlerindeki Halep ve Kilis defterlerinde, Üçüncü Murat zamanındaki Halep ve Kilis icmal defterleri, Vakıflar Genel Müdürlüğü arşivlerinde yer alan bilgiler, bazen klişeleri ile birlikte esere aktarılmış bulunmaktadır. Yavuz Sultan Selim zamanında mahalle, köyler, nüfus, ev, mücerret ve çift sayıları; yetiştirdiği mahsuller, çevre ile ilgili kanunnameler gözlerimizin önüne serilmektedir. Türkmen oymak ve uruklarına geniş yer verilmektedir.
Kitabın üçüncü bölümünde "Millî Mücadele’de Kilis" ele alınmakta; Birinci Cihan Savaşı’nda Kilis, Fransız işgali, Kuvâ-yı Millîye, Fransızların köylere saldırıları ve Ankara İtilafnamesi akdi üzerine Kilis’teki durum ayrı ayrı kısaca anlatılmaktadır.
Eserin dördüncü bölümünde ise "Kilis Analitik Etütleri" başlığı altında; Kilis’in ve bölgenin yerleştiği yer, suları, yolları, iklimi, jeolojik ve hidrolojik durumu; nüfus hareketleri, göçler, Kilis kasabasının nüfusunun yaş istatistikleri, mahalle nüfusları, nahiyeler ve köyler; okulların tarihçeleri, sağlık işleri, kültür ve eğlence, su şebekesi, kanalizasyon, enerji, ulaşım, oteller, haberleşme, mali bilgiler, arazi mülkiyeti, ticari durum, el sanatları, tarım ve hayvancılık gibi ara başlıklarla geniş bilgi verilmektedir.
Beşinci bölümde Halep Beylerbeyleri, Kilis müdür ve kaymakamlarından bahsedilmektedir. Kilis Belediye Başkanları resimleri ile tanıtıldıktan sonra Canbolatoğlu Ali Paşa’nın kestirdiği paralardan, Kilis Kalesi, Re's-ül-Osman Kalesi, Ravanda Kalesi ve Canbolatoğlu ailesinden bilgiler verilmektedir. Kilis’te mevcut cami ve mescitler bahsinde; Akcurun, Alacacı, Arpacı, Bistâmiye, Cüneyne, Çalık, Çekicek, Ebü’l-Alâ, Ferâhiye, Güllü, Hacı Derviş, Hacı Yusuf, Hasan Attar, Helvacıoğlu, Hindioğlu, Kadı Camii, Ömeriye Mescidi, Şeyh Camii, Tekke Camii, Ulu Cami gibi birçok yapı teker teker ele alınmakta; fotoğrafları ve vakfiyeleri ile tanıtılmaktadır.
Türbeler bahsinde; Açık Türbe, Altun Dede, Kestenli Hacı Ali Baba, Bekir Dede, Canbolat Türbesi, Hulk Dede, Oriya Nebi, Şem’un Nebi Türbesi, Şeyh Ahmet ve Şeyh Muhammed Türbesi, Şeyh Halil, Şeyh Mansur, Şeyh Muhammed Bedevi, Şeyh Muhammed Ensârî, Şeyh Muhammed Bahaeddin ve Muhammed Şahabeddin türbeleri; Şürahbil Makamı ve Zaviyesi, Talha ve Zübeyr Türbesi, Tekke Türbesi ve kabristanı ele alınmaktadır. Mevlevîhane ve Aktekke’ye de yer verilmektedir. Eski Hamam, Paşa Hamamı ve Yeraltı Hamamı gibi yapılar ile çeşmeler, kasteller fotoğrafları ile anlatılmaktadır. Şeyh Efendi Tekkesi, Baytaz Hanı, Daltaban Paşa Hanı, Ömer Ağa Hanı, Vehhap Efendi Kervansarayı, tarihî evler, köprüler, Şehitler Abidesi, kiliseler ve havra gibi yapılar arka arkaya sıralanmıştır.
Son bölümde Kilis ilçesine bağlı köyler; fotoğrafları ve eski eserleri ile birlikte tanıtılmaktadır. Bu arada Barak Türkmenlerinden, sarnıçlardan, Tilhabeş Camii'nden, Bilal Habeşî Türbesi'nden ve Mercidabık Abidesi'nden bahsedilmektedir. Gerçekte Kilis ilçesinin bir kılavuzu olan bu eseri hazırlayan İbrahim Hakkı Konyalı ile esere destek olan Celal Varış’ı gelecek nesiller hayırla anacaktır.
Gaziantep Kültür Derneği de kardeş şehir Kilis hakkında bilgileri derlemekte ve Gaziantep Kültür dergisinde neşretmektedir. Ayrıca, "Atatürk Kilis’te" isimli 232 sayfalık eseri de yayımlayarak Kilis’in kurtuluş mücadelesini, alimlerini ve kültürünü vatandaşların istifadesine sunmuştur.
